Granice planetarne jako fundament edukacji o systemie ziemi. Propozycja dla polskiej szkoły ponadpodstawowej

Piotr Skubała

doi:10.15584/pjsd.2026.30.1.9

Autor

Piotr Skubała Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Nauk Przyrodniczych, Instytut Biologii, Biotechnologii i Ochrony Środowiska https://orcid.org/0000-0002-9209-0167

DOI:

https://doi.org/10.15584/pjsd.2026.30.1.9

Słowa kluczowe:

granice planetarne, szkoła ponadpodstawowa, edukacja o systemie Ziemi, kryzys klimatyczny, kryzys bioróżnorodności

Abstrakt

Współczesne kryzysy klimatyczne, ekologiczne i społeczne są ze sobą ściśle powiązane i wymagają systemowego spojrzenia na funkcjonowanie Ziemi. Koncepcja granic planetarnych, opracowana przez Johana Rockströma i współpracowników, stanowi jedno z najważniejszych narzędzi opisu stabilności systemu Ziemi i pozwala określać bezpieczną przestrzeń funkcjonowania ludzkości. Autor proponuje włączenie tej koncepcji do podstawy programowej szkół ponadpodstawowych jako elementu integrującego edukację klimatyczno-środowiskową. Przedstawiono model lekcji rozwijający myślenie systemowe oraz analizę współzależności między kryzysem klimatycznym i kryzysem bioróżnorodności. Granice planetarne mogą stanowić wspólną ramę interpretacyjną dla edukacji klimatyczno-środowiskowej, umożliwiającą rozumienie i analizę współczesnych problemów środowiskowych w perspektywie funkcjonowania całego systemu Ziemi.

Downloads

Download data is not yet available.

Bibliografia

Akademia Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej dla Nauczycieli; https://szkoladlaklimatu.pl/

Bradshaw C.J.A., Ehrlich P.R., Beattie A., Ceballos G., Crist E. et al. (2021). Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future. Frontiers in Conservation Science. 1: 615419. https://doi.org/10.3389/fcosc.2020.615419

Findlay H.S., Feely R.A., Jiang L.-Q., Pelletier G.Z., Bednaršek N. (2025). Ocean Acidification: Another Planetary Boundary Crossed. Global Change Biology. 31. e70238.

Fletcher C., Ripple W.J., Newsome T., Barnard P., Beamer K. et al. (2024). Earth at risk: An urgent call to end the age of destruction and forge a just and sustainable future. PNAS Nexus. 3(4): pgae106. https://doi.org/10.1093/pnasnexus/pgae106

Miejski Program Edukacji Klimatycznej „Klimatyczne Katowice"; https://www.katowice.eu/dla-mieszka%C5%84ca/edukacja/miejskie-programy-autorskie/klimatyczne-katowice

Popkiewicz M. (2026). Materiały autorskie. Udostępnione za zgodą autora.

Richardson K., Steffen W., Lucht W., Bendtsen J., Cornell S.E. et al. (2023). Earth beyond six of nine planetary boundaries. Science Advances. 9(37): eadh2458. https://doi.org/10.1126/sciadv.adh2458

Ripple W.J., Wolf Ch., Galetti M., Newsome T.M., Alamgir M. et al. (2017). World Scientists’ Warning to Humanity: A Second Notice. BioScience. 67(12): 1026–1028. https://doi.org/10.1093/BIOSCI/BIX125

Ripple W.J., Wolf Ch., Newsome T.M., Barnard P., Moomaw W.R. (2019). World Scientists’ Warning of a Climate Emergency. BioScience. biz088. https://doi.org/10.1093/biosci/biz088

Rockström J., Steffen W., Noone K., Persson Å., Chapin F.S. et al. (2009). A safe operating space for humanity. Nature. 461: 472-475. https://doi.org/10.1038/461472a

Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym. Dz.U. 2026 poz. 378. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20260000378

Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240001019

Steffen W., Richardson K., Rockström J., Cornell S.E., Fetzer I. et al. (2015). Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science. 347(6223): 1259855. https://doi.org/10.1126/science.1259855

World Scientists' Warning to Humanity. (1992). https://www.ucsusa.org/resources/1992-world-scientists-warning-humanity