„Świat drży, wre, pędzi” [“The World Trembles, Boils, Rushes”]: The Sensory Experience of Railway Travel in the Polish Lands Based on Nineteenth-Century Memoirs, Diaries, and Letters
DOI:
https://doi.org/10.15584/johass.2025.4.5Keywords:
senses, railway passengers, sensory sensitivity, travel narratives of the railway, sensory shockAbstract
The invention and popularization of the railway in the 19th century radically transformed how societies perceived the world. The previously slow and steady rhythm of human life was significantly disrupted. With it’s dizzying speed and a multitude of sensory stimuli, the railway forced passengers to adapt to this new technological reality. This article seeks to trace how that process unfolded in Polish lands from the perspective of railway users. For this analysis, 19th century diaries, memoirs, and travellers’ letters were accessed, primary sources that are essential for understanding the issue. The focus is placed on the visual and auditory stimuli experienced by passengers. These impulses were not only part of the official railway system, helping to regulate the order of travel, but they also carried symbolic meanings that each traveller interpreted individually.
Downloads
References
Bartek Szkolarz [B. Łoziński], 1870, Podróż Macieja Kołowrotka. Czytelnikom „Dzwonka” na pożytek i zabawę opowiedział..., „Dzwonek” 1870, nr 15; 1870, nr 16; 1870, nr 17.
Biedroń J., 1938, Jak góral z Naprawy został robociarzem [w:] Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników. Studium wstępne, red. Z. Mysłakowski, F. Gross, Kraków.
Diamand H., 1932, Pamiętnik Hermana Diamanda, zebrany z wyjątków listów do żony, Kraków.
Domeyko I., 1963, Moje podróże. Pamiętniki wygnańca, 1846–1888, t. 3, przygotowała do druku, opatrzyła przedmową i przypisami E.H. Nieciowa, Wrocław.
Drygas S., 1970, Czas zaprzeszły. Wspomnienia 1890–1944, Warszawa.
Erichsen J.E., 1866, On Railway and Other Injuries of the Nervous System, London.
Estreicherówna M., 1968, Życie towarzyskie i obyczajowe Krakowa w latach 1848–1863, Kraków.
Fiederkiewicz A., 1956, Wspomnienia z Ameryki, Warszawa.
Haushofer M., 1911, Sztuka życia, zagadnienia życia, Warszawa.
Instruction für die Ober-Schaffner der Krakau-Oberschlesischen Eisenbahn, 1847, Breslau.
Instruction für die Schaffner der Krakau-Oberschlesischen Eisenbahn, 1847, Breslau.
Jałowiecki M., 2000, Na skraju Imperium, wybór i układ tekstu M. Jałowiecki, Warszawa.
Jaroszewicz A., 1968, Libretto finansisty. Wspomnienia 1881–1947, Warszawa.
Jaruzelski J., 2001, Książę Janusz (1880–1967). Szkice. Wspomnienia Janusza Radziwiłła, Warszawa.
Jones J.W., 1869, Failure of sight from railway and other injuries of the spine and head: its nature and treatment, with a physiological and pathological disquisition into the influence of the vaso-motor nerves on the circulation of the blood in the extreme vessels, London.
Karwowski S., 1891, Cztery tygodnie w Galicji, Poznań.
Kieniewicz A., 1989, Nad Prypecią, dawno temu. Wspomnienia zamierzchłej przeszłości, przygotował do druku S. Kieniewicz, Wrocław.
Kofler O., 1999, Żydowskie dwory. Wspomnienia z Galicji Wschodniej od początku XIX wieku do wybuchu I wojny światowej, przygotowała do druku, wstępem, przypisami opatrzyła i indeks zestawiła E. Koźmińska-Frejlak, Warszawa.
Kolej żelazna. Rozmowa Grzeli Łopucha z Walentym ze Smolnicy, „Dzwonek” 1860, nr 5; 1860, nr 6.
Koźmian A.E., 1894, Listy... (1829–1864), cz. 1 (1830–1856), Lwów.
Krasińska z Branickich E., 1995, Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, t. 1: listopad 1835 – czerwiec 1848 (listy nr 1-425), z rękopisu odczytał, wybrał, skomentował i wstępem opatrzył Z. Sudolski, Warszawa.
Krasińska z Branickich E., 1995–1996, Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, t. 1–4, Warszawa.
Krasińska z Branickich E., 1996, Świadek epoki. Listy Elizy z Branickich Krasińskiej z lat 1835–1876, t. 3, czerwiec 1853 – lipiec 1863 (listy nr 920–1539), z rękopisu odczytał, wybrał, skomentował i wstępem opatrzył Z. Sudolski, przekład U. Sudolska, Warszawa.
Kraszewski J.I., 1977, Kartki z podróży 1858–1864, t. 1, przypisami i posłowiem opatrzył P. Hertz, Warszawa.
Krzywoszewski S., 1947, Długie życie. Wspomnienia, t. 1, Warszawa.
Lepszy L., 1895, Wspomnienia artysty, Kraków.
Listy chłopskie z Galicyi Jana Warchoła do brata Pawła z Lubeni (1877–1918), 2014, wybór i oprac. A. Bielenda, Lubenia.
Maty H. [Neumanowa H.], 1936, Życie jakich wiele, t. 2: Powieść, Warszawa.
Modrzejewska H., 1957, Wspomnienia i wrażenia, Kraków.
Müldner H., 1877, Przejażdżka koleją tarnowsko-leluchowską, opisał..., Kraków.
Padalica T. [Zenon Leonard Fisz], 1859, Listy z podróży, t. 1, Wilno.
Pamiętniki emigrantów. Kanada nr 1-16, 1971, Warszawa.
Pamiętniki krakowskiej rodziny Louisów (1831–1869), 1962, opracował, wstępem i przypisami opatrzył J. Zathey, przedmową poprzedziła J. Bieniarzówna, Kraków.
Parochód diabłem, czyli przesądy gminu, 1847, Warszawa.
Pol W., 1959, Pamiętniki, opracował K. Lewicki, Kraków 1959.
Połoniecki B., 2006, Księgarz lwowski. Dzienniki, pamiętniki i listy z lat 1880–1943, opracowała i wstępem opatrzyła M. Konopka, Warszawa.
Pruszakowa z Rzochowskich S., 1863, Beskidy, Pioniny i Tatry (wyjątek z „Dziennika Podróży”) [w:] Rozrywki dla młodocianego wieku. Dzieło zbiorowe w 5ciu tomach obejmujące: powieści, podróże, literaturę i rozmaitości. Przez..., t. 4, Warszawa.
Raczyński E., 1997, Pani Róża z domu Potocka. Synowa Zygmunta Krasińskiego potem Edwardowa Raczyńska, Warszawa.
Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników. Studium wstępne, 1938, red. Z. Mysłakowski, F. Gross, Kraków.
Sewer [I. Maciejowski], 1903, Z Krakowa do Medyolanu [w:] Michał Kopeć. W lesie.Z Krakowa do Medyolanu. Nowele, Warszawa.
Signalvorchriften, 1906, Wien.
Solski L., 1955, Wspomnienia 1855–1893, na podstawie rozmów napisał A. Woycicki, Kraków.
Staszel J., 1991, Wspomnienia Kazimierza Girtlera z podróży do Lwowa i Bukaczowiec w 1862 roku, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, R. 36.
Szymanowska Z., Opowieść o naszym domu, Lwów–Warszawa [b.r.].
Turek R., 1973, Moja mama, ja i reszta, Warszawa.
Ustawa o sygnałach dla kolei żelaznych austriackich i węgierskich. Wydanie urzędowe, 1877, Wiedeń.
Vorschriften für die Bahn-, Block-, und Zugmeldewächter. Gültig vom 1. Oktober 1906, 1906, Wien.
Wiktor J., 1958, Prześwietlone wspomnienia, Warszawa 1958.
Wojcicki K.W. 1859, Wycieczka do Krakowa w maju (2-14) 1858 roku [w:] Pismo zbiorowe, wydane przez Jozafata Ohryzko, t. 1, Petersburg.
Wolska M., Obertyńska B., 1974, Wspomnienia, Warszawa.
Wycieczka do Krakowa, 1892, Tarnów.
Caplan E., 2001, Trains and Trauma in the American Gilded Age [in:] Traumatic Pasts. History, Psychiatry, and Trauma in the Modern Age, 1970–1930, ed. M. S. Micale, P. Lerner, Cambridge. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511529252.004
Corbin A., 1998, We władzy wstrętu. Społeczna historia poznania przez węch. Od odrazy do snu ekologicznego, tłum. A. Siemek, Warszawa.
Green N., 1990, The Spectale of Nature, Manchester.
Harrington R., 2001, The Railway Accident: Trains, Trauma, and Technological Crises in Nineteenth-Century Britain [in:] Traumatic Pasts. History, Psychiatry, and Trauma in the Modern Age, 1970–1930, ed. M. S. Micale, P. Lerner, Cambridge. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511529252.003
Jerczyński M., Koziarski S., 1992, 150 lat kolei na Śląsku, Opole.
Komorowski W., Sudacka A., 1995, Architektura linii kolejowej Karola Ludwika, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, R. 40, z. 2.
Kurek J., 2013, Kolejowa edukacja... Galicyjsko-śląskie spotkania w pociągach i na dworcach [w:] Galicyjskie drogi i bezdroża. Studium infrastruktury, organizacji i kultury podróżowania, red. J. Kamińska-Kwak, Rzeszów.
Kurek J., 2012, Czytając gazetę w pociągu... Nowa przestrzeń komunikacji a przemiany narodowościowe na Górnym Śląsku w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, „Wieki Stare i Nowe”, tom specjalny: Ludzie i elity pogranicza, red. M. Fic, R. Kaczmarek, Katowice.
Michalska M., 2024, Dźwięki, ludzie i nasłuchiwanie miasta. Wybrane elementy fonosfery Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, Toruń. DOI: https://doi.org/10.12775/978-83-231-5290-3
Opaliński D., 2000, Wagony osobowe kolei galicyjskich, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 3/4.
Opaliński D., 2001, Usługi gastronomiczne na kolejach galicyjskich, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 3.
Opaliński D., 2014, Dyszlem i pod parą, czyli o galicyjskim kolejowo-pocztowym rozkładzie jazdy z 1867 r., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 4.
Rorty R., 1994, Filozofia a zwierciadło natury, tłum. M. Szczubiałka, Warszawa.
Schivelbusch W., 1993, Geschichte der Eisenbahreise. Zur Idustrialisierung von Raum und Zeit im 19 Jahrhundert, Frankfurt am Mein.
Szuro S., 1997, Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji. Koleje żelazne w Galicji w latach 1847–1914, red. H. Madurowicz-Urbańska, Kraków.
Szymczak-Hoff J., 1982, Drukowane kodeksy obyczajowe na ziemiach polskich w XIX wieku (studium źródłoznawcze), Rzeszów.
Tomasik W., 2014, Pociąg do nowoczesności. Szkice kolejowe, Warszawa.
Urry J., 2009, Socjologia mobilności, tłum. J. Stawiński, Warszawa.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
