Remembering the Others in the narratives of new settlers. The case of the Western Territories in the post-war Poland
DOI:
https://doi.org/10.15584/johass.2026.1.6Słowa kluczowe:
Dolny Śląsk, tożsamość, przesiedleńcy, stereotypy, Galicja Wschodnia, narracje biograficzne, komunikacja międzykulturowaAbstrakt
Celem artykułu jest przedstawienie charakteru pamięci o „Innych” na powojennym Dolnym Śląsku w narracjach biograficznych przesiedlonych z Galicji Wschodniej. W grupie „Innych” znajduje się ludność autochtoniczna Dolnego Śląska, ale także odrębne grupy przybyłe na Dolny Śląsk po wojnie: przesiedleni w ramach akcji „Wisła”, ludność z terenów centralnej Polski i Wielkopolski, ocalali Żydzi i żołnierze radzieccy. Opowieści o „Innych” prezentują wycinek powojennego świata, przedefiniowanego przez wojnę i migrację. W tekście na podstawie wspomnień przesiedleńców ze Wschodu przedstawiono, jak przesiedleńcy pamiętają pierwsze powojenne kontakty z „Innymi”, ale także stereotypy i opinie dotyczące innych grup narodowych i etnicznych w pierwszych powojennych latach na Ziemiach Zachodnich. Na przykładzie fragmentów narracji biograficznych w artykule ukazano korelacje między przedstawieniami grup „Innych” a kształtowaniem poczucia zadomowienia na nowych terenach i budowaniem powojennej samoidentyfikacji wśród przesiedleńców z Kresów Wschodnich.
Downloads
Bibliografia
Assmann J., 2008, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, wstęp i red. R. Traba, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Benedyktowicz Z., 2000, Portret „obcego”: od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Berendt E., 2009, Dolny Śląsk. Tożsamość w konfrontacji z historyczną zmiennością [w:] Mom jo skarb... Dolnośląskie tradycje w procesie przemian, red. E. Berendt, H. Dumin, Wydawnictwo Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Wrocław.
Bokszański Z., 2016, Obrazy innych etnicznych a tożsamość narodowa [w:] Biografia i wojna. Metoda biograficzna w badaniu procesów społecznych. Wybór tekstów, red. R. Dopierała, K. Waniek, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Borkowicz J., 1998, Wygnańcy i wypędzeni [w:] Kompleks wypędzenia, red. W. Borodziej, A. Hajnicz, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Bystroń J., 1995, Megalomania narodowa, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa.
Cała A., 2005, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Oficyna Naukowa, Warszawa.
Czykwin E., 2008, Dlaczego ludzie nie lubią obcych i innych? [w:] Warto zapytać o kulturę 3. Obcy–swój–inny, red. K. Czyżewski, Wydawnictwo Ośrodek Pogranicze, Białystok-Sejny.
Drozd R., 2006, Społeczność ukraińska na ziemiach zachodnich i północnych Polski w latach 1947–2005 [w:] Ziemie Odzyskane 1945–2005. Ziemie Zachodnie i Północne. 60 lat w granicach państwa polskiego, red. A. Sakson, Instytut Zachodni, Poznań.
Dybel P., 2012, Oblicza hermeneutyki, Wydawnictwo Universitas, Kraków.
Filipkowski P., 2010, Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji biograficznych, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław.
Głowacka-Grajper M., 2016, Transmisja pamięci. Działacze „sfery pamięci” i przekaz o Kresach Wschodnich we współczesnej Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Halbwachs M., 2010, Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Wydawnictwo PWN, Warszawa.
Halicka B., 2015, Polski dziki zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajanie Nadodrza 1945-1948, tłum. A. Łuczak, Wydawnictwo Universitas, Kraków.
Holzer J., 1995, Pamięć i niepamięć, „Znak”, t. 48, nr 5.
Hytrek-Hryciuk J., 2014, Poczucie „skrajnego strachu”. Przemoc wobec niemieckich mieszkanek Dolnego Śląska w ostatnich miesiącach II wojny światowej oraz pierwszych miesiącach powojennych [w:] Kobiety w wojnach i konfliktach polityczno-społecznych na ziemiach polskich w pierwszej połowie XX wieku, red. T. Kulak, A. Chlebowska, Wydawnictwo Chronicon, Wrocław.
Jacher W., 2011, Problemy adaptacji społeczno-kulturowej ludności polskiej na Ziemiach Zachodnich i Północnych po 1945 r. [w:] Polskie Ziemie Zachodnie.
Studia socjologiczne, red. A. Michalak, A. Sakson, Ż. Stasieniuk, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Poznań.
Janion M., 2009, Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa.
Kacprzak P., 2010, Polskie władze administracyjne w procesie wysiedlania ludności niemieckiej w latach 1945-1949, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 62, nr 1.
Kaniowska K., 2003, Antropologia i problem pamięci, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, t. 57, z. 3–4.Kapralski S., Niedźwiecki D., Nowak J., 2019, Czy można wejść dwa razy do tej samej rzeki? Polska pamięć o Żydach i Zagładzie 25 lat później, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 15, nr 1.
Kaźmierska K., 1999, Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji kresowych, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa.
Kohli M., 2012, Biografia: relacja, tekst, metoda, tłum. M. Kierzkowski [w:] Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. K. Kaźmierska, Wydawnictwo Nomos, Kraków.
Kopczyńska E., 2010, Udomawianie przestrzeni. Dynamika tożsamości miejsca na Ziemiach Zachodnich [w:] Społeczne tworzenie miejsc. Globalizacja, etniczność, władza, red. A. Bukowski, M. Lubaś, J. Nowak, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Kosiek T., 2017, Wybrane doświadczenia Ziem Zachodnich w świetle narracji biograficznych osób wysiedlonych w akcji „Wisła” w 1947 r., „UR Journal of Humanities and Social Sciences”, nr 3.
Kubis B., 2007, Poznawcze i kształcące walory literatury dokumentu osobistego (na przykładzie relacji Polaków wysiedlonych z Kresów Wschodnich oraz Niemców wysiedlonych ze Śląska w latach 1944–1946), Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole.
Michna E., 1995, Łemkowie. Grupa etniczna czy narodów?, Wydawnictwo Nomos, Kraków.
Misztal J., 1998, Przesunięcie Polski na zachód [w:] Kompleks wypędzenia, red. W. Borodziej, A. Hajnicz, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, 2014, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Obrębski J., 1936, Problemy grup etnicznych i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny”, t. 4, z. 1.
Portelli A., 2018, Co stanowi o odmienności historii mówionej, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej”.
Pyrah R., 2015, Rola historii i pamięci kulturowej w budowaniu stereotypów. Kilka przykładów z Europy Środkowo-Wschodniej [w:] Narody i stereotypy 25 lat później. Nowe granice, nowe horyzonty, red. R. Kusek, J. Purchla, J. Sanetra-Szeliga, Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury, Kraków.
Ricoeur P., 1992, Filozofia osoby, tłum. M. Frankiewicz, Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej, Kraków.
Ricoeur P., 1995, Pamięć – zapominanie − historia [w:] Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowa w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Wydawnictwo Znak, Warszawa–Kraków.
Rokuszewska-Pawełek A., 2022, Chaos i przymus. Trajektorie wojenne Polaków – analiza biograficzna, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Ruchniewicz M., 2018, Ziemie Zachodnie i Północne w granicach Polski. Kontekst polityczny i społeczny przyłączenia i zagospodarowania [w:] Na swoim? U siebie? Wśród swoich? Pierwsze lata na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. K. Bock-Matuszyk, W. Kucharski, P. Zubowski, Wydawnictwo Ośrodka Pamięć i Przyszłość, Wrocław.
Schűtze F., 2012, Analiza biograficzna ugruntowana empirycznie w autobiograficznym
wywiadzie narracyjnym. Jak analizować autobiograficzne wywiady narracyjne, tłum. K. Waniek [w:] Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. K. Kaźmierska, Wydawnictwo Nomos, Kraków.
Syrnyk J., 2011, Ukraińcy na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski po II wojnie światowej [w:] W. Kucharski, G. Strauchold, Ziemie Zachodnie – historia i perspektywy, Wydawnictwo Ośrodka Pamięć i Przyszłość, Wrocław.
Syrnyk J., 2013, „Po linii” rewizjonizmu, nacjonalizmu, syjonizmu... Aparat bezpieczeństwa wobec ludności niepolskiej na Dolnym Śląsku (1945–1989), Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, Wrocław.
Szacka B., 1995, O pamięci społecznej, „Znak”, nr 5.
Szajda M., 2017, Osadnictwo żydowskie we wspomnieniach pionierów tzw. Ziem Odzyskanych. Fragmenty pamiętników z Kamiennej Góry i Szczecina, „Rocznik Ziem Zachodnich”.
Szewczyk M., 2022, Relacje sąsiedzkie Romów i Łemków w autobiografii Michała Oleśniewicza, „Rocznik Ruskiej Bursy”, t. 18.
Szymkiewicz B., 2013, Poczucie zranienia jako doświadczenie graniczne [w:] Doświad-
czenie graniczne i transkulturowe, red. Z.W. Dudek, Wydawnictwo Psychologii
i Kultury Eneteja, Warszawa.
Taylor Ch., 2002, Etyka autentyczności, przeł. A. Pawelec, Znak, Kraków.
Tokarska-Bakir J., 2008, Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa.
Wylegała A., 2009, Obraz Niemca we wspomnieniach nowych mieszkańców niemieckiego miasta, „Kultura i Społeczeństwo”, t. 53, nr 3.
Wylegała A., 2014, Przesiedlenia a pamięć. Studium (nie)pamięci społecznej na przykładzie ukraińskiej Galicji i polskich "Ziem Odzyskanych”, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.
Zaremba M., 2012, Wielka trwoga: Polska 1944–1947: Ludowa reakcja na kryzys, Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak” – Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Kraków–Warszawa.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
