Pyły zawieszone i ich oddziaływanie na organizmy
DOI:
https://doi.org/10.15584/pjsd.2025.29.2.9Słowa kluczowe:
pyły zawieszone, toksyczność, drogi ekspozycji, zrównoważony rozwójAbstrakt
Zanieczyszczenie powietrza stanowi istotne zagrożenie dla zdrowia publicznego oraz równowagi ekosystemów, a jednym z jego najważniejszych składników są pyły zawieszone (PM10, PM2,5 i PM1). Celem pracy jest przegląd aktualnych danych literaturowych dotyczących źródeł, charakterystyki oraz wpływu pyłów zawieszonych na organizm człowieka i środowisko, a także omówienie obowiązujących regulacji prawnych w zakresie jakości powietrza. Analiza badań wykazała, że ekspozycja na PM wiąże się ze zwiększonym ryzykiem chorób układu oddechowego i sercowo-naczyniowego. Pyły zawieszone przyczyniają się również do degradacji gleb, obniżenia produktywności roślin, utraty bioróżnorodności oraz niszczenia infrastruktury. Wnioski wskazują, że skuteczna redukcja negatywnych skutków zanieczyszczeń powietrza wymaga konsekwentnego wdrażania bardziej restrykcyjnych norm jakości powietrza, zgodnych z wytycznymi WHO, oraz realizacji strategii zrównoważonego rozwoju, w tym założeń polityki „zero pollution” do 2050 roku.
Downloads
Bibliografia
Aguilar-Gomez S., Dwyer H., Zivin J.G., Neidell M. 2022. This Is Air: The “Nonhealth” Effects of Air Pollution. Annual Review Resource Economics. 14. 403-425. https://doi.org/10.1146/annurev-resource-111820-021816. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev-resource-111820-021816
Al-Thani H., Koç M., Isaifan R.J. 2018. A review on the direct effect of particulate atmospheric pollution on materials and its mitigation for sustainable cities and societies. Environmental Science and Pollution Research. 25. 27839-27857. https://doi.org/10.1007/s11356-018-2952-8. DOI: https://doi.org/10.1007/s11356-018-2952-8
Chen S., Wu X., Hu J., Dai G., Rong A., Guo G. 2017. PM2.5 exposure decreases viability, migration and angiogenesis in human umbilical vein endothelial cells and human microvascular endothelial cells. Mol Med Rep. 16(3). 2425-2430. doi: 10.3892/mmr.2017.6877. DOI: https://doi.org/10.3892/mmr.2017.6877
Dijkhoff I.M., Drasler B., Karakocak B.B., Petri-Fink A., Valacchi G., Eeman M., Rothen-Rutishauser B. 2020. Impact of Airborne Particulate Matter on Skin: A Systematic Review from Epidemiology to in Vitro Studies. Particle and Fibre Toxicology. 17 (1). 35. https://doi.org/10.1186/s12989-020-00366-y. DOI: https://doi.org/10.1186/s12989-020-00366-y
Dyrektywa Unii Europejskiej. 2008. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy. [http://data.europa.eu/eli/dir/2008/50/oj].
Dyrektywa Unii Europejskiej. 2024. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/2881 z dnia 23 października 2024 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy [dok. elektr. http://data.europa.eu/eli/dir/2024/2881/oj. data wejścia 28.12.2025].
Faraji M., Nabizadeh Nodehi R., Naddafi K., Pourpak Z., Alizadeh Z., Rezaei S., Mesdaghinia A. 2018. Cytotoxicity of airborne particulate matter (PM10) from dust storm and inversion conditions assessed by MTT assay. Journal of Air Pollution and Health. 3(3). 135-142.
Fuller R., Landrigan P.J., Balakrishnan K., Glynda B., Bose-O'Reilly S. i in. 2022. Pollution and Health: A Progress Update. The Lancet Planetary Health 6 (6): e535-47. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(22)00090-0. DOI: https://doi.org/10.1016/S2542-5196(22)00090-0
Gładka A., Zatoński T. 2016. Wpływ zanieczyszczeń powietrza na choroby układu oddechowego. Kosmos Problemy Nauk Biologicznych. 65(4). 573-82.
Gładysz J., Grzesiak A., Nieradko-Iwanicka B., Borzęcki A. 2010. Wpływ zanieczyszczenia powietrza na stan zdrowia i spodziewaną długość życia ludzi, IV Międzynarodowe Sympozjum Naukowe "Środowiskowe źródła zagrożeń zdrowotnych". Krasiczyn. 17-19.09. 2009.
Grantz D.A., Garner J.H., Johnson D.W. 2003. Ecological effects of particulate matter. Environ Int. 29(2-3). 213-39. doi: 10.1016/S0160-4120(02)00181-2. DOI: https://doi.org/10.1016/S0160-4120(02)00181-2
Guo J., Chai G., Song X., Hui X., Li Z., Feng X., Yang K. 2023. Long-term exposure to particulate matter on cardiovascular and respiratory diseases in low- and middle-income countries: A systematic review and meta-analysis. Front Public Health. 11.1134341. doi: 10.3389/fpubh.2023.1134341. DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1134341
Horn S.A., Dasgupta P.K. 2024. The Air Quality Index (AQI) in historical and analytical perspective a tutorial review. Talanta. 267. 125260. doi: 10.1016/j.talanta.2023.125260. DOI: https://doi.org/10.1016/j.talanta.2023.125260
Hys A., Dumańska J., Tworek K. 2018. Stężenie pyłów zawieszonych PM10 w Polsce w 2015 roku – porównanie danych z serwisu CAMS programu Copernicus z danymi Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Technika i pomiary. Metrologia i probiernictwo – Biuletyn Głównego Urzędu Miar. 1(20).
IQAir. [dok. elektr. https://www.iqair.com/world-air-quality. data wejścia 28.12.2025].
Krzeszowiak J., Pawlas K. 2018. Pył zawieszony (PM2,5 oraz PM10), właściwości oraz znaczenie epidemiologiczne ekspozycji krótko i długookresowej dla chorób układu oddechowego oraz krążenia. Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine. 2 (czerwiec). 7-13. https://doi.org/10.19243/2018201.
Łabij-Reduta B., Borawski J., Naumnik B. 2019. Uwaga! SMOG! Varia Medica. 3(1). 68-76.
Lim, E.Y.; Kim, G.-D. 2024. Particulate Matter-Induced Emerging Health Effects Associated with Oxidative Stress and Inflammation. Antioxidants. 1256.https://doi.org/10.3390/antiox13101256. DOI: https://doi.org/10.3390/antiox13101256
Lin C.C., Chiu C.C., Lee P.Y., Chen K.J., He C.X., Hsu S.K., Cheng K.C. 2022. The Adverse Effects of Air Pollution on the Eye: A Review. International Journal of Environmental Research and Public Health. 19(3). 1186. https://doi.org/10.3390/ijerph19031186. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph19031186
Moonwiriyakit A., Dinsuwannakol S., Sontikun J., Timpratueang K., Muanprasat C., Khemawoot P. 2024. Fine particulate matter PM2.5 and its constituent, hexavalent chromium induces acute cytotoxicity in human airway epithelial cells via inflammasome-mediated pyroptosis. Environmental Toxicology and Pharmacology. 107. 104416. https://doi.org/10.1016/j.etap.2024.104416. DOI: https://doi.org/10.1016/j.etap.2024.104416
Peng H., Zhao X.H., Bi T.T., Yuan X.Y., Guo J.B., Peng S.Q. 2017. PM2.5 obtained from urban areas in Beijing induces apoptosis by activating nuclear factor-kappa B. Mil Med Res. 4(1).27. doi: 10.1186/s40779-017-0136-3. DOI: https://doi.org/10.1186/s40779-017-0136-3
Sala S., Zinko I. 2010. Wybrane problemy zanieczyszczeń powietrza. Rocznik Świętokrzyski. Seria B – Nauki Przyrodnicze nr 31. Kielce 2010.
Sazonova O.I., Ivanova A.A., Vetrova A.A., Zvonarev A.N., Streletskii R.A., Vasenev V.I., Myazin V.A., Makhinya K.I., Kozlova E.V. Korneykova M.V. 2024. Impact of Anthropogenic Factors on the Diversity of Microbial Communities of PM10 Air and PM100 of Tilia L. Phylloplane in an Urban Ecosystem. Biology 2024. 13. 969. https://doi.org/10.3390/biology13120969. DOI: https://doi.org/10.3390/biology13120969
Singh S., Elumalai S.P., Pal A.K. 2016. Rain pH estimation based on the particulate matter pollutants and wet deposition study. Sci Total Environ. 563-564. 293-301. doi: 10.1016/j.scitotenv.2016.04.066. DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2016.04.066
Vidović K., Hočevar S., Menart E., Drventić I., Grgić I., Kroflič A. 2022. Impact of air pollution on outdoor cultural heritage objects and decoding the role of particulate matter: a critical review. Environmental Science and Pollution Research International. 2022 Jul;29(31). 46405-46437. doi: 10.1007/s11356-022-20309-8. DOI: https://doi.org/10.1007/s11356-022-20309-8
WHO 2021. Air quality, energy and health (AQE). [dok. elektr. https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/air-quality-and-health/health-impacts/types-of-pollutants. data wejścia 28.12.2025].
WHO global air quality guidelines. Particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. 2021. Geneva: World Health Organization.
WHO TEAM. 2021. WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. WHO TEAM. 2021. [dok. elektr. https://www.who.int/publications/i/item/9789240034228. data wejścia 28.12.2025].
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Polish Journal for Sustainable Development
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
