“The Polish woman is an eternal, relentless, and incurable conspirator...” The Portrayal of Polish women during the January Uprising in the light of Nikolay Berg's memoirs

Authors

DOI:

https://doi.org/10.15584/johass.2026.1.2

Keywords:

history of Polish lands in the 19th century, history of Polish national liberation uprisings, history of Polish women, social history of the 19th century

Abstract

The article analyzes excerpts from Notes on the Polish Uprising of 1863 and 1864 and the Preceding Era of Demonstrations from 1856 by the Russian journalist and historian Nikolai Berg, which depict the image of Polish women ‒ particularly from Warsaw ‒ during the January Uprising. As an eyewitness to the era, Berg portrayed them as figures deeply engaged in patriotic and independence activities. At the same time, he identified and thoroughly described two types of Polish women: conspirators who, under the guise of elegance and beauty, concealed their patriotic activities, and direct participants in the armed struggle against the Russian occupier. Moreover, Berg keenly observed that the social status of Polish women at the time did not limit their societal significance to traditional domestic roles but rather accepted and even legitimized their active ‒ and sometimes even leading ‒ participation in shaping independence efforts. Analyzing Berg’s Notes reveals how Polish women, through political and cultural actions, contributed to building national consciousness and strengthening patriotic identity in the face of Tsarist repression, while simultaneously asserting their own female agency. Thus, this article may serve as an interesting attempt to take a specific position within the contemporary academic and social discourse on women's history.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Berg N.W., 1898, Zapiski o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi od 1856 r., t. 1, Kraków.

Berg N.W., 1899, Zapiski o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi od 1856 r., t. 3, Kraków.

Łuszczewska J., 1910, Pamiętnik Deotymy, Warszawa.

Małkowska O., 2000, Druhna Oleńka ‒ zapiski, oprac. O. Broniewska, G. Broniewska, J. Broniewski, Warszawa.

Żmichowska N., 1886, Pisma Narcyzy Żmichowskiej (Gabryelli), t. 5, Warszawa.

Barańska A., 2022, Udział i rola kobiet w powstaniu styczniowym, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 21, nr 1.

Borkowska G., 1993, Strategia pszczoły. Żmichowska wobec Hoffmanowej, „Teksty Drugie”, nr 4‒5‒6, s. 70‒80.

Bruchnalska M., 1934, Ciche bohaterki. Kobiety w powstaniu styczniowym, t. 1, Miejsce Piastowe.

Chyra-Rolicz Z., 2016, Kobiety w powstaniu styczniowym [w:] Powstanie styczniowe z różnych stron widziane, red. V.L. Machnicka, Siedlce.

Cornett N., 2019, Wzmocnienie pozycji kobiet ‒ miłość i listy. Narcyza Żmichowska i Entuzjastki w XIX-wiecznej Polsce [w:] Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, Seria II, Perspektywa polska, red. A. Janicka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Białystok.

Dąbrowska A., 2006, Kobieta aktywna zawodowo w XIX wieku na przykładzie Klementyny z Tańskich Hoffmanowej [w:] Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok.

Jagodziński H.M., Radziszewski S., 2014, Dramat dyktatora w „Dyktatorze” Jerzego Żuławskiego, „Niepodległość i Pamięć”, t. 21, nr 1‒2.

Jarosławska Księga Kresowian. Część VI, 2021, red. E. Rusinko, M. Wolska, Jarosław.

Jurkowski R., 2001, Ziemiaństwo polskie Kresów Północno-Wschodnich 1864–1904. Działalność społeczno-gospodarcza, Warszawa.

Kaczkowski J., 1918, Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim po powstaniach roku 1831 i 1863, Warszawa.

Kalinowska-Witek B., 2013, Wizerunek kobiety II połowy XIX i początku XX w. w świetle wybranych czasopism kobiecych i rodzinnych Królestwa Polskiego [w:] Z badań nad prasą XIX i początków XX wieku, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź.

Kaniewski P., 2009, Entuzjastki warszawskie projektantkami nowoczesnej kobiety [w:] Vade Nobiscum. Pokłosie XV Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Studentów, 18‒21 IV 2007, t. I (27), Łódź.

Kieniewicz S., 1983, Warszawa w powstaniu, Warszawa.

Kleinrok A., 2022, Dziewiętnastowieczne salony warszawskie ‒ «instytucje» kultury czy wysublimowane alkowy?, „Polski Rocznik Muzykologiczny”, R. XX.

Kochanowska-Nieborak A.K., 2015, Piękna Polka [w:] Interakcje. Leksykon komunikowania polsko-niemieckiego, red. A. Gall, Wrocław.

Kowecka E., 1989, W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX wieku, Warszawa.

Kowalik J., 2017, Obraz Królestwa Polskiego i Polaków w latach 1815−1830 na łamach czasopisma „Russkaja Starina”, „Niepodległość i Pamięć”, R. 24, nr 3.

Kost B., 2017, Kobiety ze Lwowa, Warszawa.

Kulik M., 2019, Armia rosyjska w Królestwie Polskim w latach 1815‒1856, Warszawa.

Letkiewicz E., 2021, Konteksty polskiej biżuterii patriotycznej. Konfederacja barska i powstania narodowe w XIX wieku. Historia kulturowa, Lublin.

Michalska-Bracha L., 2006, Maria Bruchnalska i jej badania nad udziałem kobiet w powstaniu styczniowym [w:] Wielokulturowe środowisko historyczne Lwowa w XIX i XX w., t. IV, red. L. Zaszkilniak, J. Maternicki, Lwów.

Michalska-Bracha L., 2007, Syberyjskie doświadczenia Polek w świetle materiałów Marii Bruchnalskiej ‒ zarys problematyki [w:] Polacy w nauce, gospodarce i administracji na Syberii w XIX i na początku XX wieku, red. A. Kuczyński, Wrocław.

Michalska-Bracha L., 2013, O losach kobiet na zesłaniu po powstaniu styczniowym utrwalonych na kartach wspomnień i listów [w:] Polska w XIX i XX wieku – społeczeństwo i gospodarka. Księga jubileuszowa dedykowana Pani Profesor Reginie Renz, red. W. Caban, M.B. Markowski, J. Muszyński, M. Przeniosło, Kielce.

Minkowska A., 1919‒1920, „Zeznanie” Narcyzy Żmichowskiej przed Komisją śledczą w Lublinie w r. 1851, „Przegląd Historyczny”, t. 22.

Nowak B., 2011, Krótka historia powstania styczniowego [w:] Powstanie styczniowe na ziemi tarczyńskiej, red. Alfred Kohn, z. 1, Tarczyn.

Pieczykolan E., 2024, „Dyplomacja w krynolinach”. Polki w walce o wolność w czasie niewoli narodowej, „Teka Komisji Historycznej TN KUL”, t. 6, nr 21.

Ramotowska F., 2018, Warszawa przedstyczniowa 1861‒1862. Przebudzenie: „rewolucja moralna“, oprac. D. Lewandowska, M. Osiecka, Warszawa.

Rawita-Gawroński F., 1911, Henryka Pustowójtówna. Sylwetka biograficzna 1838–1881, Lwów.

Schiller J., 1994, Warszawskie rządowe szkoły średnie w latach 1795‒1862, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, t. 36.

Sola-Sałamacha N., 2019, Moda patriotyczna w stroju i jego dodatkach od konfederacji barskiej do XX wieku, Lublin‒Warszawa.

Stawiak-Ososińska M., 2009, Ponętna, uległa, akuratna... Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników), Kraków.

Straszewska A., 2023, Czarna sukienka, czamara i konfederatka ‒ o modzie czasów żałoby narodowej i powstania styczniowego [w:] Miłość i obowiązek. Powstanie styczniowe 1863, red. P. Tyszka, Warszawa.

Sytuacja polityczna Królestwa Polskiego w świetle tajnych raportów naczelników Warszawskiego Okręgu Żandarmerii z lat 1867–1872 i 1878, 1999, oprac. S. Wiech, W. Caban, Kielce.

Sztakelberg J.I., 1968, „Pamiętniki o polskich spiskach i powstaniach 1831‒1864” N.W. Berga. Powstanie dzieła i jego losy, „Przegląd Historyczny”, t. 59, nr 1.

Tomaszewski W., 2002, Między salonem a jarmarkiem. Życie muzyczne na prowincji Królestwa Polskiego w latach 1815‒1862, Warszawa.

Tomaszewski W., 2015, Muzyka użytkowo-popularna w warszawskich lokalach i miejscach w latach popowstaniowych, „Rocznik Biblioteki Narodowej”, t. XLVI.

Trzeciakowski L., 1975, Ziemie polskie pod panowaniem państw zaborczych (1815‒1918) [w:] Dzieje Polski, red. J. Topolski, Warszawa.

Wajs A., 2018, Materiały do dziejów warszawskiego szkolnictwa XIX i XX w. w zasobie Archiwum Państwowego w Warszawie, „Archeion”, t. 119.

Wawrzykowska-Wierciochowa D., 1968, Najdziwniejszy z adiutantów. Opowieść o Annie Henryce Pustowójtównie, Warszawa.

Wierzbicki A., 2019, „Rosja dla Rosjan”. Nacjonalizm rosyjski i etnopolityka, Warszawa.

Wojciechowski J.S., 2021, Weterani 1863‒1864 roku w II Rzeczypospolitej, „Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej”, nr 2(16).

Wójtewicz A.. 2017, Kobiety w przestrzeni dziewiętnastowiecznego społeczeństwa. Rekapitulacja, „Litteraria Copernicana”, t. 2(22).

Zbrzeźniak M., 2009, [rec.] Ponętna, uległa, akuratna... Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników), Małgorzata Stawiak-Ososińska, Kraków 2009, „Meritum”, t. 1.

Zdrada J., 2014, Powstanie styczniowe [w:] Węzły pamięci niepodległej Polski, red.

Z. Najder, Warszawa‒Kraków.

Złotorzycka M., 1972, O kobietach żołnierzach w powstaniu styczniowym, Warszawa.

A.G., 1881-06-11, Wspomnienie Henryki z Pustowojtów Lewenhardowej (część 1), „Dwutygodnik dla Kobiet. Pismo belletrystyczne i naukowe”, Poznań, nr 19.

A.G., 1881-06-25, Wspomnienie Henryki z Pustowojtów Lewenhardowej (część 2), „Dwutygodnik dla Kobiet. Pismo belletrystyczne i naukowe”, Poznań, nr 20.

Bytnar G., 1978, Piękna młodość, „Tygodnik Powszechny”, nr 11.

Wachowicz B., 2014, Bohaterki Powstańczej Warszawy ‒ my musimy być mocne i jasne, Warszawa.

Żuławski J., 1902, Dyktator. Prolog i cztery akty z krwawych dni 1863 r., Lwów.

Dąbrowska A. 2018-02-17, Lucyna, zuch dziewczyna, „Polska Zbrojna”, https://polska-zbrojna.pl/Mobile/ArticleShow/24786 (dostęp: 1.03.2025).

Drahonowska-Małkowska Olga, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Drahonowska-Malkowska-Olga;3894107 (dostęp: 1.03.2025).

Floryńska-Lalewicz H., 2007, Eliza Orzeszkowa, „Culture.pl”, https://culture.pl/pl/tworca/eliza-orzeszkowa (dostęp: 1.03.2025).

Kaczkowski J., 1917, Donacje w Królestwie Polskim, https://bbc.mbp.org.pl/dlibra/publication/12479/edition/11322/content [Bialska Biblioteka Cyfrowa] (dostęp: 1.03.2025).

Kwitek M., 2022-01-22, Marek Kwitek: czy powstania styczniowego można było uniknąć?, Radio Kielce, https://radiokielce.pl/195639/marek-kwitek-czy-powstania-styczniowego-mozna-bylouniknac-152315/ (dostęp: 1.03.2025).

Marat E., Piątki, kumy i klementynki. Powstanie Styczniowe - zaczyn rewolucji w postrzeganiu społecznej roli kobiet, Muzeum Historii Polski, https://powstanie1863-64.pl/artykul/piatki-kumy-iklementynki-powstanie-styczniowe-zaczyn-rewolucji-w-postrzeganiu-spolecznej-roli-kobiet/ (dostęp: 1.03.2025).

Michalska-Bracha L., Maria Bruchnalska i „ciche bohaterki” 1863 roku, Muzeum Historii Polski, https://powstanie1863-64.pl/artykul/maria-bruchnalska-i-ciche-bohaterki-1863-roku/ (dostęp: 1.03.2025).

Miłkowski Zygmunt, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Milkowski-Zygmunt;3941575.html (dostęp: 1.03.2025).

Powstańczy kurier, Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, 2021, https://mnkd.pl/powstanczykurier/ (dostęp: 1.03.2025).

Szpak E., Wywiad z prof. Jerzym Zdradą o powstaniu styczniowym, Muzeum Historii Polski, https://muzhp.pl/wiedza-on-line/bic-sie-czy-nie-bicwywiad-z-prof-jerzym-zdrada-o-powstaniu-styczniowym-czesc-1 (dostęp: 1.03.2025).

Szujski Józef, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/SzujskiJozef;3983571.html (dostęp: 1.03.2025).

Zakochaj się w Warszawie, jak syrenka. Osiem wieków warszawskiej syrenki, https://warszawa.ap.gov.pl/syrenka/index.html (dostęp: 1.03.2025).

Żmichowska Narcyza, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Zmichowska-Narcyza;4003004.html (dostęp: 1.03.2025).

Published

2026-03-27

How to Cite

Niedbała, A. (2026). “The Polish woman is an eternal, relentless, and incurable conspirator.” The Portrayal of Polish women during the January Uprising in the light of Nikolay Berg’s memoirs. Journal of Humanities and Social Sciences, 38(1), 21–44. https://doi.org/10.15584/johass.2026.1.2

Issue

Section

Articles