„Kobieta polska jest wiecznym, nieubłaganym i niewyleczonym spiskowcem...”. Wizerunek Polek okresu powstania styczniowego w świetle pamiętników Nikołaja Berga
DOI:
https://doi.org/10.15584/johass.2026.1.2Słowa kluczowe:
historia ziem polskich w XIX w., historia polskich powstań narodowowyzwoleńczych, historia Polek, historia społeczna XIX wiekuAbstrakt
Artykuł zawiera analizę fragmentów Zapisków o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi od 1856 r. autorstwa rosyjskiego dziennikarza i historyka Nikołaja Berga, które przedstawiają wizerunek polskich, a w szczególności warszawskich kobiet w okresie powstania styczniowego. Autor Zapisków – naoczny świadek epoki – ukazał je jako postacie niezwykle zaangażowane w działalność patriotyczną i niepodległościową. Wyróżnił i szczegółowo opisał dwa typy polskich kobiet: (1) konspiratorek, które działając pod przykrywką, dzięki swej elegancji i urodzie maskowały swoją aktywność patriotyczną, oraz (2) bezpośrednich uczestniczek zbrojnej walki z rosyjskim zaborcą. Berg zauważał, że społeczny status ówczesnych Polek nie ograniczał ich znaczenia społecznego do tradycyjnych ról domowych, lecz niejako akceptował, a nawet legitymizował ich czynny – a niekiedy wręcz przewodnictwo w kreowaniu działań niepodległościowych. Analiza Zapisków Berga pokazuje, jak poprzez działania polityczne i kulturalne polskie kobiety przyczyniły się do budowania narodowej świadomości i utrwalania tożsamości patriotycznej w obliczu represji carskich władz, przy jednoczesnym zachowaniu swej własnej, kobiecej podmiotowości. Tym samym artykuł ten stanowić może ciekawy głos we współczesnym dyskursie naukowo-społecznym dotyczącym historii kobiet.
Downloads
Bibliografia
Berg N.W., 1898, Zapiski o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi od 1856 r., t. 1, Kraków.
Berg N.W., 1899, Zapiski o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi od 1856 r., t. 3, Kraków.
Łuszczewska J., 1910, Pamiętnik Deotymy, Warszawa.
Małkowska O., 2000, Druhna Oleńka ‒ zapiski, oprac. O. Broniewska, G. Broniewska, J. Broniewski, Warszawa.
Żmichowska N., 1886, Pisma Narcyzy Żmichowskiej (Gabryelli), t. 5, Warszawa.
Barańska A., 2022, Udział i rola kobiet w powstaniu styczniowym, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 21, nr 1.
Borkowska G., 1993, Strategia pszczoły. Żmichowska wobec Hoffmanowej, „Teksty Drugie”, nr 4‒5‒6, s. 70‒80.
Bruchnalska M., 1934, Ciche bohaterki. Kobiety w powstaniu styczniowym, t. 1, Miejsce Piastowe.
Chyra-Rolicz Z., 2016, Kobiety w powstaniu styczniowym [w:] Powstanie styczniowe z różnych stron widziane, red. V.L. Machnicka, Siedlce.
Cornett N., 2019, Wzmocnienie pozycji kobiet ‒ miłość i listy. Narcyza Żmichowska i Entuzjastki w XIX-wiecznej Polsce [w:] Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, Seria II, Perspektywa polska, red. A. Janicka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Białystok.
Dąbrowska A., 2006, Kobieta aktywna zawodowo w XIX wieku na przykładzie Klementyny z Tańskich Hoffmanowej [w:] Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok.
Jagodziński H.M., Radziszewski S., 2014, Dramat dyktatora w „Dyktatorze” Jerzego Żuławskiego, „Niepodległość i Pamięć”, t. 21, nr 1‒2.
Jarosławska Księga Kresowian. Część VI, 2021, red. E. Rusinko, M. Wolska, Jarosław.
Jurkowski R., 2001, Ziemiaństwo polskie Kresów Północno-Wschodnich 1864–1904. Działalność społeczno-gospodarcza, Warszawa.
Kaczkowski J., 1918, Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim po powstaniach roku 1831 i 1863, Warszawa.
Kalinowska-Witek B., 2013, Wizerunek kobiety II połowy XIX i początku XX w. w świetle wybranych czasopism kobiecych i rodzinnych Królestwa Polskiego [w:] Z badań nad prasą XIX i początków XX wieku, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź.
Kaniewski P., 2009, Entuzjastki warszawskie projektantkami nowoczesnej kobiety [w:] Vade Nobiscum. Pokłosie XV Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Studentów, 18‒21 IV 2007, t. I (27), Łódź.
Kieniewicz S., 1983, Warszawa w powstaniu, Warszawa.
Kleinrok A., 2022, Dziewiętnastowieczne salony warszawskie ‒ «instytucje» kultury czy wysublimowane alkowy?, „Polski Rocznik Muzykologiczny”, R. XX.
Kochanowska-Nieborak A.K., 2015, Piękna Polka [w:] Interakcje. Leksykon komunikowania polsko-niemieckiego, red. A. Gall, Wrocław.
Kowecka E., 1989, W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX wieku, Warszawa.
Kowalik J., 2017, Obraz Królestwa Polskiego i Polaków w latach 1815−1830 na łamach czasopisma „Russkaja Starina”, „Niepodległość i Pamięć”, R. 24, nr 3.
Kost B., 2017, Kobiety ze Lwowa, Warszawa.
Kulik M., 2019, Armia rosyjska w Królestwie Polskim w latach 1815‒1856, Warszawa.
Letkiewicz E., 2021, Konteksty polskiej biżuterii patriotycznej. Konfederacja barska i powstania narodowe w XIX wieku. Historia kulturowa, Lublin.
Michalska-Bracha L., 2006, Maria Bruchnalska i jej badania nad udziałem kobiet w powstaniu styczniowym [w:] Wielokulturowe środowisko historyczne Lwowa w XIX i XX w., t. IV, red. L. Zaszkilniak, J. Maternicki, Lwów.
Michalska-Bracha L., 2007, Syberyjskie doświadczenia Polek w świetle materiałów Marii Bruchnalskiej ‒ zarys problematyki [w:] Polacy w nauce, gospodarce i administracji na Syberii w XIX i na początku XX wieku, red. A. Kuczyński, Wrocław.
Michalska-Bracha L., 2013, O losach kobiet na zesłaniu po powstaniu styczniowym utrwalonych na kartach wspomnień i listów [w:] Polska w XIX i XX wieku – społeczeństwo i gospodarka. Księga jubileuszowa dedykowana Pani Profesor Reginie Renz, red. W. Caban, M.B. Markowski, J. Muszyński, M. Przeniosło, Kielce.
Minkowska A., 1919‒1920, „Zeznanie” Narcyzy Żmichowskiej przed Komisją śledczą w Lublinie w r. 1851, „Przegląd Historyczny”, t. 22.
Nowak B., 2011, Krótka historia powstania styczniowego [w:] Powstanie styczniowe na ziemi tarczyńskiej, red. Alfred Kohn, z. 1, Tarczyn.
Pieczykolan E., 2024, „Dyplomacja w krynolinach”. Polki w walce o wolność w czasie niewoli narodowej, „Teka Komisji Historycznej TN KUL”, t. 6, nr 21.
Ramotowska F., 2018, Warszawa przedstyczniowa 1861‒1862. Przebudzenie: „rewolucja moralna“, oprac. D. Lewandowska, M. Osiecka, Warszawa.
Rawita-Gawroński F., 1911, Henryka Pustowójtówna. Sylwetka biograficzna 1838–1881, Lwów.
Schiller J., 1994, Warszawskie rządowe szkoły średnie w latach 1795‒1862, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, t. 36.
Sola-Sałamacha N., 2019, Moda patriotyczna w stroju i jego dodatkach od konfederacji barskiej do XX wieku, Lublin‒Warszawa.
Stawiak-Ososińska M., 2009, Ponętna, uległa, akuratna... Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników), Kraków.
Straszewska A., 2023, Czarna sukienka, czamara i konfederatka ‒ o modzie czasów żałoby narodowej i powstania styczniowego [w:] Miłość i obowiązek. Powstanie styczniowe 1863, red. P. Tyszka, Warszawa.
Sytuacja polityczna Królestwa Polskiego w świetle tajnych raportów naczelników Warszawskiego Okręgu Żandarmerii z lat 1867–1872 i 1878, 1999, oprac. S. Wiech, W. Caban, Kielce.
Sztakelberg J.I., 1968, „Pamiętniki o polskich spiskach i powstaniach 1831‒1864” N.W. Berga. Powstanie dzieła i jego losy, „Przegląd Historyczny”, t. 59, nr 1.
Tomaszewski W., 2002, Między salonem a jarmarkiem. Życie muzyczne na prowincji Królestwa Polskiego w latach 1815‒1862, Warszawa.
Tomaszewski W., 2015, Muzyka użytkowo-popularna w warszawskich lokalach i miejscach w latach popowstaniowych, „Rocznik Biblioteki Narodowej”, t. XLVI.
Trzeciakowski L., 1975, Ziemie polskie pod panowaniem państw zaborczych (1815‒1918) [w:] Dzieje Polski, red. J. Topolski, Warszawa.
Wajs A., 2018, Materiały do dziejów warszawskiego szkolnictwa XIX i XX w. w zasobie Archiwum Państwowego w Warszawie, „Archeion”, t. 119.
Wawrzykowska-Wierciochowa D., 1968, Najdziwniejszy z adiutantów. Opowieść o Annie Henryce Pustowójtównie, Warszawa.
Wierzbicki A., 2019, „Rosja dla Rosjan”. Nacjonalizm rosyjski i etnopolityka, Warszawa.
Wojciechowski J.S., 2021, Weterani 1863‒1864 roku w II Rzeczypospolitej, „Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej”, nr 2(16).
Wójtewicz A.. 2017, Kobiety w przestrzeni dziewiętnastowiecznego społeczeństwa. Rekapitulacja, „Litteraria Copernicana”, t. 2(22).
Zbrzeźniak M., 2009, [rec.] Ponętna, uległa, akuratna... Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników), Małgorzata Stawiak-Ososińska, Kraków 2009, „Meritum”, t. 1.
Zdrada J., 2014, Powstanie styczniowe [w:] Węzły pamięci niepodległej Polski, red.
Z. Najder, Warszawa‒Kraków.
Złotorzycka M., 1972, O kobietach żołnierzach w powstaniu styczniowym, Warszawa.
A.G., 1881-06-11, Wspomnienie Henryki z Pustowojtów Lewenhardowej (część 1), „Dwutygodnik dla Kobiet. Pismo belletrystyczne i naukowe”, Poznań, nr 19.
A.G., 1881-06-25, Wspomnienie Henryki z Pustowojtów Lewenhardowej (część 2), „Dwutygodnik dla Kobiet. Pismo belletrystyczne i naukowe”, Poznań, nr 20.
Bytnar G., 1978, Piękna młodość, „Tygodnik Powszechny”, nr 11.
Wachowicz B., 2014, Bohaterki Powstańczej Warszawy ‒ my musimy być mocne i jasne, Warszawa.
Żuławski J., 1902, Dyktator. Prolog i cztery akty z krwawych dni 1863 r., Lwów.
Dąbrowska A. 2018-02-17, Lucyna, zuch dziewczyna, „Polska Zbrojna”, https://polska-zbrojna.pl/Mobile/ArticleShow/24786 (dostęp: 1.03.2025).
Drahonowska-Małkowska Olga, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Drahonowska-Malkowska-Olga;3894107 (dostęp: 1.03.2025).
Floryńska-Lalewicz H., 2007, Eliza Orzeszkowa, „Culture.pl”, https://culture.pl/pl/tworca/eliza-orzeszkowa (dostęp: 1.03.2025).
Kaczkowski J., 1917, Donacje w Królestwie Polskim, https://bbc.mbp.org.pl/dlibra/publication/12479/edition/11322/content [Bialska Biblioteka Cyfrowa] (dostęp: 1.03.2025).
Kwitek M., 2022-01-22, Marek Kwitek: czy powstania styczniowego można było uniknąć?, Radio Kielce, https://radiokielce.pl/195639/marek-kwitek-czy-powstania-styczniowego-mozna-bylouniknac-152315/ (dostęp: 1.03.2025).
Marat E., Piątki, kumy i klementynki. Powstanie Styczniowe - zaczyn rewolucji w postrzeganiu społecznej roli kobiet, Muzeum Historii Polski, https://powstanie1863-64.pl/artykul/piatki-kumy-iklementynki-powstanie-styczniowe-zaczyn-rewolucji-w-postrzeganiu-spolecznej-roli-kobiet/ (dostęp: 1.03.2025).
Michalska-Bracha L., Maria Bruchnalska i „ciche bohaterki” 1863 roku, Muzeum Historii Polski, https://powstanie1863-64.pl/artykul/maria-bruchnalska-i-ciche-bohaterki-1863-roku/ (dostęp: 1.03.2025).
Miłkowski Zygmunt, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Milkowski-Zygmunt;3941575.html (dostęp: 1.03.2025).
Powstańczy kurier, Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, 2021, https://mnkd.pl/powstanczykurier/ (dostęp: 1.03.2025).
Szpak E., Wywiad z prof. Jerzym Zdradą o powstaniu styczniowym, Muzeum Historii Polski, https://muzhp.pl/wiedza-on-line/bic-sie-czy-nie-bicwywiad-z-prof-jerzym-zdrada-o-powstaniu-styczniowym-czesc-1 (dostęp: 1.03.2025).
Szujski Józef, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/SzujskiJozef;3983571.html (dostęp: 1.03.2025).
Zakochaj się w Warszawie, jak syrenka. Osiem wieków warszawskiej syrenki, https://warszawa.ap.gov.pl/syrenka/index.html (dostęp: 1.03.2025).
Żmichowska Narcyza, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Zmichowska-Narcyza;4003004.html (dostęp: 1.03.2025).
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
