Polskie pokolenia wobec tożsamości narodowej w latach 2018‒2024
DOI:
https://doi.org/10.15584/johass.2026.1.8Słowa kluczowe:
naród, polskość, patriotyzm, więzi społeczne, relacje międzypokolenioweAbstrakt
Artykuł podejmuje analizę tożsamości narodowej Polaków w latach 2018‒2024 z perspektywy generacyjnej, skupiając się na podobieństwach i różnicach w postrzeganiu polskości wśród pięciu pokoleń społecznych: „Silent Generation”, „Baby Boomers”, „X”, „Y” i „Z”. Badanie w płaszczyźnie teoretycznej odwołuje się do modelu opinii publicznej jako jednego z czterech wskazanych przez Zbigniewa Bokszańskiego modeli zbiorowej tożsamości narodowej. Analizę oparto na danych empirycznych pochodzących z ogólnopolskich i europejskich sondaży dotyczących takich kluczowych aspektów tożsamości narodowej Polaków jak: autoidentyfikacje i poczucie więzi społecznych, poczucie patriotyzmu oraz dumy i wstydu narodowego, a także społeczne kryteria polskości. Opracowanie syntetyzuje rozproszone, cząstkowe dane i tym samym wypełnia lukę tego typu syntez w literaturze przedmiotu. Analiza wykazała zarówno istotne podobieństwa, jak i znaczące różnice w postrzeganiu i odczuwaniu przynależności narodowej. Niezależnie od wieku wszystkie pokolenia charakteryzuje silna więź z Polską jako wspólnotą narodową i państwową, a także wysoki poziom patriotyzmu i dumy narodowej oraz stabilność hierarchii społecznych kryteriów polskości. Międzypokoleniowa spójność w tym względzie może stanowić istotny zasób w budowaniu społecznej koherencji, w przeciwdziałaniu podziałom społecznym i politycznym, a także w prowadzeniu dialogu międzypokoleniowego. Wyniki ujawniły jednocześnie istotne różnice w sposobach przeżywania i wyrażania polskości, co może stanowić potencjalne źródło napięć zarówno międzypokoleniowych, jak i wewnątrzpokoleniowych.
Downloads
Bibliografia
Błuszkowski J., 2005, Stereotypy a tożsamość narodowa, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa.
Bodziany M., 2019, Wewnętrzne uwarunkowania bezpieczeństwa kulturowego Polski, Wydawnictwo AWL, Wrocław.
Bokszański Z., 2005, Tożsamości zbiorowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Budyta-Budzyńska M., 2010, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
CBOS, 2013, Co łączy Polaków. Komunikat z badań nr BS/168/2013. Grudzień 2013, Warszawa.
CBOS, 2018a, O historii lokalnie. Komunikat z badań nr 10/2018. Lipiec 2018, Warszawa.
CBOS, 2018b, Patriotyzm Polaków. Komunikat z badań nr 105/2018. Sierpień 2018, Warszawa.
CBOS, 2024a, 20 lat członkostwa w UE. Komunikat z badań nr 43/2024. Kwiecień 2024, Warszawa.
Czaja J., 2008, Kulturowe czynniki bezpieczeństwa, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Oficyna Wydawnicza Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Kraków.
Cześnik M., Zagórski P., 2022, Wiek a uczestnictwo wyborcze w Polsce: cykl życia, okres, kohorta, „Studia Socjologiczne”, nr 4(247).
Demagog, 2024, Czy poparcie dla Unii Europejskiej wśród Polaków spadło?,
https://demagog.org.pl/wypowiedzi/czy-poparcie-dla-unii-europejskiej-wsrod-polakow-spadlo/ (dostęp: 12.01.2025).
Eurobarometr, 2024, Standard Eurobarometer 101 – Spring 2024 – Annex. European Commision, https://www.europa.eu/eurobarometer (dostęp 12.01.2025).
Golka M., 2009, Pamięć społeczna i jej implanty, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Grodecki M., 2021, Odmiany polskiej tożsamości narodowej i ich konsekwencje dla postaw wobec mniejszości, „Studia Socjologiczne”, nr 4(243).
Historia w przestrzeni publicznej, 2018, red. J. Wojdon, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Jak stajemy się Polakami? Edukacja szkolna ku tożsamości narodowej, 2024, red. R. Zieliński, M. Gruchoła, Z. Socha, D. Tułowiecki, M. Popielewicz-Durakiewicz, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.
Jaskułowski K., Majewski P., Surmiak A., 2018, Teaching the nation. History and nationalism in Polish school history education, “British Journal of Sociology of Education”, no 1(39).
KantarPublic, 2018, Społeczne kryteria polskości. Listopad 2018, Warszawa.
Kitler W., 2011, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie, uwarunkowania, system, Wydawnictwo Akademii Obrony Narodowej, Warszawa.
Kłoskowska A., 1992, Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 1(36).
Kłoskowska A., 2005, Kultury narodowe u korzeni, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Mannheim K., 1992/93, Problem pokoleń, „Colloquia Communia”, nr 1(12).
Norval D.G., 2007, Age, period, and cohort effects [w:] Blackwell Encyclopedia of Sociology, ed. G. Ritzer, Blackwell Publishing Ltd., Malden, Oxford, Victoria.
Nowicka E., Łodziński S., 2001, U progu otwartego świata. Poczucie polskości i nastawienie Polaków wobec cudzoziemców w latach 1988–1998, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków.
Nowicka E., Łodziński S., 2021, Długie trwanie narodu. Społeczne wymiary polskości (1988–2021), Collegium Civitas Press, Warszawa.
Ossowska M., 1983, O człowieku, moralności i nauce. Miscellanea, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Paradysz A., 2022, Śladami wojny polsko-(nie)polskiej 1989–2021, Wydawnictwo Naukowe FNCE, Poznań.
Parekh B., 1994, Discourses on National Identity, “Political Studies”, no 2.
Parker K., 2023, How Pew Research Center will report on generations moving forward, Pew Research Center, https://www.pewresearch.org/short-reads/2023/05/22/how-pew-research-center-will-report-on-generations-moving-forward/ (dostęp: 22.01.2025).
Przybylski B., 2023, Pokolenie X, Y oraz Z. Próba uporządkowania ram czasowych i etykiet pokoleniowych, „Pedagogika Społeczna”, nr 3(89).
Rampp B., 2019, The Question of ‘Identity’ in Resilience Research. Considerations from a Sociological Point of View [w:] Resilience in Social, Cultural and Political Spheres, eds. B. Rampp, M. Endreß, M. Naumann, Springer VS, Wiesbaden.
Rivière C., 2006, Teoria obrzędów świeckich w trzydziestu tezach [w:] Rytuał przeszłość i teraźniejszość, red. M. Filipiak, M. Rajewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii-Curie Skłodowskiej, Lublin.
Rogoza M., Marchlewska M., Molenda Z., Adamczyk D., Szczepańska D., Rogoza R., Szczęsna M., Furman A., Maciantowicz O., Maison D., 2024, Podsumowanie efektów projektu: Polskość w XXI wieku. Rodzaje identyfikacji narodowej, ich położenie i konsekwencje, Laboratorium Poznania Politycznego, Instytut Psychologii PAN, Warszawa.
Staniszewski M., 2022, Polska wojna kulturowa, Wydawnictwo WEI, Warszawa.
Stępka M., 2021, Rezyliencja jako paradygmat bezpieczeństwa w czasach przewlekłych kryzysów, ”Przegląd Politologiczny”, nr 2.
Szacka B., 2006, Czas przeszły – pamięć – mit, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Szacki J., 2004, O tożsamości (zwłaszcza narodowej), „Kultura i Społeczeństwo”, nr 3 (48).
Szafraniec K., 2022, Pokolenia i polskie zmiany. 45 lat badań wzdłuż czasu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Sztompka P., 2002, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Ścigaj P., 2012, Tożsamość narodowa. Zarys problematyki, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Tajfel H., Turner J.C., 1986, The social identity theory of intergroup behaviour [w:] Psychology of Intergroup Relations, red. S. Worchel, W.G. Austin, Nelson-Hall Publishers, Michigan.
TNS OBOP, 2008, Społeczne kryteria polskości 1988–1998–2008, K.61/08, Warszawa.
Urych I., 2023, Tożsamość narodowa we współczesnym świecie jako istotny element bezpieczeństwa narodowego na podstawie analizy treści podręczników dla szkoły podstawowej w Polsce, „Colloquium”, nr 2(50).
Wiłkomirska A., Fijałkowski A., 2006, Jaki patriotyzm?, Difin, Warszawa.
Wysocki A., 2019, „Wojna polsko-polska”. Między polityzacją tożsamości zbiorowych Polaków a realnym konfliktem społecznym [w:] Kultury narodowe i lokalne a polityka. Powiązania w różnych kontekstach, red. J. Kurczewska, Z. Mach, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa.
Wysocki A., 2020, Społeczne kryteria polskiej tożsamości narodowej w latach 1988–2018, „Dialogi Polityczne / Political Dialogues”, nr 29.
Wysocki A., 2022, Polak – katolik? O związkach między deklarowaną religijnością a poczuciem tożsamości narodowej Polaków, „Przegląd Religioznawczy / The Religious Studies Review”, nr 2(284).
Zenderowski R., 2007, Nad Tatrami błyska się... Słowacka tożsamość narodowa w dyskursie politycznym w Republice Słowackiej (1989–2004), Wydawnictwo UKSW, Warszawa.
Zielińska M., Szaban D., 2011, Metodologiczne problemy w badaniach pokoleń. Wybrane zagadnienia, „Rocznik Lubuski”, nr 37(2).
Ziętek A.W., 2016, Bezpieczeństwo kulturowe w Europie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
