Rola i znaczenie superwizji w przeciwdziałaniu wypaleniu zawodowemu pracowników socjalnych

Abstrakt

Wypalenie zawodowe definiowane jest jako stan skrajnego wyczerpania zawodowego. Najbardziej na nie są narażeni przedstawiciele zawodów, których celem jest pomoc drugiemu człowiekowi; psychologowie, lekarze, pielęgniarki bądź pracownicy socjalni. Po raz pierwszy zjawisko to zostało opisane w 1974 r. przez amerykańskiego psychiatrę Herberta J. Freudenbergera, jednak fakt jego istnienia był przez wiele lat ignorowany, ponieważ oznaczałoby to dla wielu profesjonalistów otwarte przyznanie się do tego, że często nie wykonują oni należycie swojej pracy, działając czasem wbrew etyce zawodowej. Pomimo upływu ponad 40 lat od badań Freudenbergera temat wypalenia zawodowego nadal jest niechętnie podejmowany nawet wśród przedstawicieli zawodów z dużym ryzykiem jego wystąpienia. Paradoksalnie to właśnie sami pracownicy są często obwiniani o efekty wypalenia, ignorowany zaś jest fakt, że to zjawisko często bywa nieuniknione. Powstało wiele definicji wypalenia zawodowego.

Jedną z najczęściej cytowanych jest opracowana przez Christinę Maslach i Susan Jackson teoria, która określa wypalenie zawodowe jako „psychologiczny zespół wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz obniżonego poczucia dokonań osobistych, które występuje u osób pracujących z ludźmi w pewien określony sposób”. Jest to tzw. trójwymiarowa teoria wypalenia zawodowego, która zakłada, iż zjawisko to wystąpi w przypadku rozwoju trzech wspomnianych wyżej elementów. Wyczerpanie emocjonalne objawia się chronicznym zmęczeniem, brakiem satysfakcji z wykonywanej pracy i nadmierną drażliwością. Depersonalizacja przejawia się w negatywnym stosunku do innych ludzi, traktowaniu ich z dystansem, w sposób przedmiotowy i nacechowany pogardą.

Obniżone poczucie dokonań osobistych przynosi w efekcie pogorszenie wyników pracy i brak wiary w swoje umiejętności. Można przytoczyć nieskończony szereg kolejnych definicji wypalenia zawodowego, jednak w każdej z nich powtarza się, iż przyczyną jego rozwoju jest powolne rozczarowywanie swoim zawodem. Wynika ono głównie z powodu nieuzyskiwania zamierzonych rezultatów pracy, obciążając pracownika, tym bardziej że specyfika działań na rzecz innych ludzi prowadzi również do obciążenia psychicznego. W konsekwencji sprzyja to spadkowi wydajności pracy, zobojętnieniu na potrzeby swoich klientów oraz rozwojowi depresyjnych myśli. Częstotliwość występowania tego zjawiska różni się w zależności od badanej grupy zawodowej. Przykładowo wśród pedagogów dotyka ono około 20% pracowników, którzy utraciwszy jakąkolwiek satysfakcję ze swojej pracy, nie tylko uzyskują w niej coraz gorsze wyniki, ale też w niewłaściwy sposób zajmują się osobami, które zostały oddane ich opiece. Problem nawarstwia się w przypadku, gdy zjawisko wypalenia jest ignorowane nie tylko przez samych pracowników, ale także przez ich przełożonych, którzy nie podejmują żadnych kroków zaradczych, wychodząc z założenia, iż jest to zbędny wydatek. Badania przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych wyraźnie wskazują, że eskalacja wypalenia zawodowego prowadzi do tak gwałtownego obniżenia jakości pracy, iż w 2009 r. w samych Stanach Zjednoczonych doprowadziło to do 300 bln dolarów strat6. Do podobnych sytuacji dochodzi również w naszym kraju. W 2014 r. ponad 200 tys. pracowników udało się na zwolnienia lekarskie z powodu zróżnicowanych zaburzeń. Koszty poniesione z tego tytułu przez pracodawców szacuje się na około 2,6 mld złotych. Z pewnością żaden szanujący się pracodawca nie powinien ignorować tak wysokiego ryzyka utraty swoich specjalistów, jak i zasobów ekonomicznych.