Wstępne rekomendacje dla zbioru owoców borówki czernicy (Vaccinium Myrtillus L.) z przeznaczeniem na surowiec garbnikowy w kontekście potrzeb i wyzwań zrównoważonej gospodarki leśnej
DOI:
https://doi.org/10.15584/pjsd.2025.29.2.2Słowa kluczowe:
leśne surowce niedrzewne, borówka, roślinne produkty lecznicze, Farmakopea Europejska, garbniki, zrównoważony rozwój, użytkowanie lasuAbstrakt
Środowisko leśne jest znanym i cenionym źródłem niedrzewnych surowców, m.in. grzybów, owoców i leśnych roślin leczniczych. Surowce te zbierane są powszechnie, a ich pozyskiwanie jest istotnym elementem rozwoju regionalnego. W przypadku surowców farmaceutycznych dodatkowym uwarunkowaniem jest konieczność spełnienia ściśle określonych wymogów jakościowych. Ponadto, ich użytkowanie musi być realizowane w zgodzie z zasadami prowadzenia trwałej i zrównoważonej gospodarki leśnej. Możliwe jest to w ramach sformalizowanej współpracy gospodarki leśnej z firmami farmaceutycznymi. W Polsce jednym z najważniejszych surowców runa leśnego jest borówka czernica (Vaccinium myrtillus L), której owoce – poza walorami kulinarnymi – są surowcem farmaceutycznym. Celem badań było określenie zawartości garbników w owocach borówki czernicy pozyskanych z czterech różnych typów siedliskowych lasu, w których gatunek ten występuje powszechnie lub często: boru świeżego (Bśw), boru mieszanego świeżego (BMśw), boru mieszanego bagiennego (BMb) i lasu mieszanego świeżego (LMśw) i odniesienie uzyskanych wyników do wymogów farmakopealnych stawianych surowcowi „Bilberry fruit, dried”. Materiał badawczy pobrano z Nadleśnictwa Szczebra (pn-wsch Polska). Ocenę zawartości garbników wykonano według metodyki analitycznej rekomendowanej przez obowiązującą „Farmakopeę Europejską 11”. Wyniki odniesiono do monografii farmakopealnej „Owoc borówki czernicy, suszony”. Ponadto, biorąc pod uwagę wykorzystanie suszonego owocu borówki czernicy nie tylko w przemyśle farmaceutycznym, ale także spożywczym, dokonano oceny zawartości antocyjanów. Wykazano, że w przypadku analizowanych zmiennych stwierdzono występowanie istotnych statystycznie różnic przeciętnych ich wartości w zależności od typu siedliskowego lasu. Najwyższe wartości zawartości garbników stwierdzono w owocach z boru mieszanego bagiennego (1,0%), niższe – z boru świeżego i boru mieszanego świeżego (0,8%), najniższe zaś – z lasu mieszanego świeżego (0,7%). Odmienne charakter miało zróżnicowanie zawartości antocyjanów: las mieszany świeży 1,48%, bór świeży 1,47%, bór mieszany bagienny 1,20%, bór mieszany świeży 0,83%. Wyniki wstępnych badań oraz udział procentowy rozpatrywanych typów siedliskowych lasu w Polsce wskazują, że jako siedlisko najodpowiedniejsze do pozyskania owoców borówki czernicy na potrzeby przemysłu farmaceutycznego powinniśmy rekomendować bór mieszany świeży, Z kolei zbiór surowca najbogatszego w antocyjany, może być realizowany w siedlisku boru świeżego i lasu mieszanego świeżego i te siedliskowe typy lasu powinny zostać wskazane jako optymalne w umowach kontraktacyjnych z firmami przemysłu spożywczego, planującymi produkcję środków spożywczych.
Downloads
Bibliografia
Aerts R., Chapin F. S. 1999. The mineral nutrition of wild plants revisited: a re-evaluation of processes and patterns. In Advances in ecological research. Vol. 30. 1-67. Academic Press.
Åkerström A., Jaakola L., Bång U., Jäderlund A. 2010. Effects of latitude-related factors and geographical origin on anthocyanidin concentrations in fruits of Vaccinium myrtillus L. (bilberries). Journal of Agricultural and Food Chemistry. 58 (22). 11939-11945.
Amarowicz R. 2007. Tannins: the new natural antioxidants? European Journal of Lipid Science and Technology. 109 (6). 549-551.
Baraniak J., Kania M. 2015. Borówka, winorośl i granatowiec – znane rośliny o aktywności przeciwutleniającej. Postępy Fitoterapii. 16 (1). 50-55.
Barbehenn R. V., Constabel C. P. 2011. Tannins in plant–herbivore interactions. Phytochemistry. 72 (13). 1551-1565.
Bilek M. 2023. Roślinne produkty lecznicze. Aptekarz Polski. 203 (7). 39-50.
Bilek M., Dudek T., Czerniakowski Z., Staniszewski P. 2020. Owoc borówki czernicy (Vaccinium myrtillus L.) jako farmakopealny surowiec antocyjanowy. Sylwan 164 (9). 783-792.
Bilek M., Ekiert R., Staniszewski P. 2019. Środowisko leśne źródłem surowców leczniczych. Las Polski. 20. 30-31.
Bilek M., Staniszewski P. 2020. Jak pozyskiwać leśne surowce niedrzewne? Zalecenia w świetle „Zasad użytkowania lasu” oraz norm i wytycznych przemysłu spożywczego i farmaceutycznego. Las Polski. 12. 26-29.
Bilek M., Staniszewski P., Oktaba J., Kopeć S., Czerniakowski Z. 2025. Roślinne produkty lecznicze w koncepcji zrównoważonego rozwoju gospodarki leśnej. Polish Journal for Sustainable Development. 29 (1). 7-18. DOI: 10.15584/pjsd.2025.29.1.1
Bryant J. P. Chapin III F. S., Klein, D. R. 1983. Carbon/nutrient balance of boreal plants in relation to vertebrate herbivory. Oikos. 357-368.
Chen Y., Chu C., H, F., Fang S. 2022. A mechanistic model for nitrogen-limited plant growth. Annals of Botany. 129 (5). 583–592.
Communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and So-cial Committee and the Committee of the Regions 2023.a. A Green Deal Industrial Plan for the Net-Zero Age. COM/2023/62 final. [Downloaded from https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52023DC0062].
Communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and So-cial Committee and the Committee of the Regions 2023.b. A long-term Vision for the EU’s Rural Areas - Towards stronger, connected, resilient and prosperous rural areas by 2040 COM/2021/345 final. [Downloaded from: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT /?uri=CELEX%3A52021DC0345].
Dieta roślinna. [dok. elektr.: https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads /2024/06/zalecenia_dietetycy_dieta-roslinna.pdf, data wejścia 10.12.2025].
Drozd J., Anuszewska E. 2013. Czarna jagoda – perspektywy nowych zastosowań w profilaktyce i wspomaganiu leczenia chorób cywilizacyjnych. Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie. 2. 226-235.
Ekiert R., Bilek M., Staniszewski P. 2019. Na czym polega współpraca z firmą zielarską? Las Polski. 22. 20-21.
Suplement 10.5. European Pharmacopoeia 2020. Tenth edition. Council of Europe, European Directorate for the Quality of Medicines and Healthcare, Strasbourg.
European Pharmacopoeia 2022. Eleventhth edition. Council of Europe, European Directorate for the Quality of Medicines and Healthcare, Strasbourg.
Głowacki S. 1999. Przemysłowe wykorzystanie leśnych surowców ubocznych. Przegląd Techniki Rolniczej i Leśnej. 5. 17-19.
Guideline on good agricultural and collection practice (GACP) for starting materials of herbal origin. 2006. [dok. elektr.: https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/guideline-good-agricultural-collection-practice-gacp-starting-materials-herbal-origin-revision-1_en.pdf, data wejścia 10.12.2025].
Herms D. A., Mattson W. J. 1992. The dilemma of plants: to grow or defend. The Quarterly Review of Biology. 67 (3). 283-335.
Hirose T., Werger, M. J. A. 1987. Maximizing daily canopy photosynthesis with respect to the leaf nitrogen allocation pattern in the canopy. Oecologia. 72 (4). 520-526.
Jaakola L., Määttä K., Pirttilä A. M., Törrönen R., Kärenlampi S., Hohtola A. 2002. Expression of genes involved in anthocyanin biosynthesis in relation to anthocyanin, proanthocyanidin, and flavonol levels during bilberry fruit development. Plant Physiology. 130 (2). 729-739.
Jassey V. E., Signarbieux C., Hättenschwiler S., Bragazza L., Buttler A., Delarue F., Robroek B. J. 2015. An unexpected role for mixotrophs in the response of peatland carbon cycling to climate warming. Scientific Reports. 5 (1). 16931.
Karban R., Baldwin I. T. 2007. Induced responses to herbivory. University of Chicago Press.
Karppinen K., Zoratti L., Nguyenquynh N., Häggman H., Jaakola L. 2016. On the developmental and environmental regulation of secondary metabolism in Vaccinium spp. berries. Frontiers in Plant Science. 7. 655.
Koskimäki J. J., Hokkanen J., Jaakola L., Suorsa M., Tolonen A., Mattila S., ... Hohtola A. 2009. Flavonoid biosynthesis and degradation play a role in early defence responses of bilberry (Vaccinium myrtillus) against biotic stress. European Journal of Plant Pathology. 125 (4). 629-640.
Krajowa norma PEFC. PEFC PLver2:2024. Luty 2024. Zrównoważona gospodarka leśna – wymagania. [dok. elektr.: https://cdn.pefc.org/pefc.pl/media/2025-06/822902b8-ffb1-47be-9650-ea1144e75546/bcf9c980-3ca2-5cc4-a3f0-b7ea56f38998.pdf]
Kutner et. al. 2005. Applied Linear Statistical Models. McGraw-Hill.
Li X., Ren Q., Zhao W., Liao C., Wang Q., Ding T., Wang M. 2023. Interaction between UV-B and plant anthocyanins. Functional Plant Biology. 50 (8). 599-611.
Majasalmi T., Rautiainen M. 2020. The impact of tree canopy structure on understory variation in a boreal forest. Forest Ecology and Management. 466. 118100.
Manninen O. H., Martz,F., Sorvari J., Merilä P. 2025. Fruit quality of bilberry (Vaccinium myrtillus L.) in boreal forests: Effects of forest stand, understorey, and soil characteristics. Forest Ecology and Management. 596. 123077.
Narvekar A. S., Tharayil N. 2021. Nitrogen fertilization influences the quantity, composition, and tissue association of foliar phenolics in strawberries. Frontiers in Plant Science. 12. 613839.
Nguyen N. 2024. Towards a comprehensive understanding of the fruit development and ripening process of wild bilberry (Vaccinium myrtillus L.).
Nowacka W. Ł., Staniszewski P. 2017. Handel przydrożny surowcami ubocznymi pochodzącymi z lasu – zagrożenia dla sprzedawców i kupujących. [w]: Ergonomia w produkcji, przetwarzaniu i dystrybucji surowców biologicznych. Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej. Kraków 2017.
Obeso J. R. 2002. The costs of reproduction in plants. New Phytologist. 155 (3). 321-348.
Pan J., Sharif R., Xu X., Chen X. 2021. Mechanisms of waterlogging tolerance in plants: Research progress and prospects. Frontiers in Plant Science. 11. 627331.
Pires, T. C., Caleja, C., Santos-Buelga, C., Barros, L., & Ferreira, I. C. 2020. Vaccinium myrtillus L. fruits as a novel source of phenolic compounds with health benefits and industrial applications—a review. Current Pharmaceutical Design. 26 (16). 1917-1928.
Report on Salix. 2017.[various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex. [dok. elektr.: https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-salix-various-species-including-s-purpurea-l-s-daphnoides-vill-s-fragilis-l-cortex_en.pdf, data wejścia 10.12.2025].
Reganold, J. P., Andrews, P. K., Reeve, J. R., Carpenter-Boggs, L., Schadt, C. W., Alldredge, J. R., ... & Zhou, J. 2010. Fruit and soil quality of organic and conventional strawberry agroecosystems. PLOS One. 5 (9). e12346.
Rejestr produktów leczniczych. [dok. elektr.: https://www.gov.pl/web/urpl/rejestr-produktow-leczniczych3, data wejścia 10.12.2025].
Riihinen, K., Jaakola, L., Kärenlampi, S., & Hohtola, A. 2008. Organ-specific distribution of phenolic compounds in bilberry (Vaccinium myrtillus) and 'Northblue' blueberry (Vaccinium corymbosum × V. angustifolium). Food Chemistry. 110 (1). 156-160.
Rosłon W., Osińska E., Pióro-Jabrucka E., Grabowska A. 2011. Morphological and chemical variability of wild populations of bilberry (Vaccinium myrtillus L.). Polish Journal of Environmental Studies. 20 (1). 237-243.
Routray W., Orsat V. 2011. Blueberries and their anthocyanins: factors affecting biosynthesis and properties. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. 10 (6). 303-320.
Salmon V. G., Brice D. J., Bridgham S., Childs J., Graham J., Griffiths N. A., Hanson P. J. 2021. Nitrogen and phosphorus cycling in an ombrotrophic peatland: a benchmark for assessing change. Plant and Soil. 466 (1). 649-674.
Scalbert A. 1991. Antimicrobial properties of tannins. Phytochemistry. 30 (12) 3875-3883.
Schluter U. 1999. Long-term anoxia tolerance in leaves of three wetland species (Acorus calamus L., Iris pseudacorus L., Vaccinium macrocarpon Ait.). University of St. Andrews.
Schofield P., Mbugua D. M., Pell A. N. 2001. Analysis of condensed tannins: a review. Animal Feed Science and Technology. 91 (1–2). 21-40.
Siedliskowe podstawy hodowli lasu. 2024. Załącznik do Zasad hodowli lasu. Ośrodek Rozwojowo-Wdrożeniowy Lasów Państwowych w Bedoniu.
Silfverberg K., Moilanen M. 2008. Long-term nutrient status of PK fertilized Scots pine stands on drained peatlands in North-Central Finland. Suo. 59 (3). 71-88.
Słowińska S., Słowiński M., Marcisz K., Lamentowicz M. 2022. Long-term microclimate study of a peatland in Central Europe to understand microrefugia. International Journal of Biometeorology. 66 (4). 817-832.
Staniszewski P. 2018. Perspektywy niedrzewnego użytkowania lasu. Postępy Techniki w Leśnictwie. 143. 7-18.
Staniszewski P. 2010a. Pozyskiwanie leśnych roślin leczniczych. Panacea. 30(1). 16-17.
Staniszewski P. 2010b. Pozyskiwanie leśnych roślin leczniczych. Panacea. 31(2). 22-23.
Staniszewski P., Kopeć S., Woźnicka M., Janeczko E., Bilek M. 2019. The forest that heals – forest environment as a source of herbal medicinal raw materials. Public recreation and landscape protection – with sense hand in hand. Conference proceeding. May 13-15. 2019. Křtiny. [w] Jitka Fialová (red.). ISBN 978-80-7509-659-3. Mendel University in Brno 2019. 393-298.
StatSoft Inc. 2013. STATISTICA (data analysis software system). version 13. www.statsoft.com.
Szafer W., Zarzycki K. 1977. Szata roślinna Polski. T. I–II. Państwowe Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 1977.
Szajdek A., Borowska J. 2004. Właściwości przeciwutleniające żywności pochodzenia roślinnego. Żywność. Nauka Technologia Jakość. 41 (4). 5-28.
Uleberg E., Rohloff J., Jaakola L., Trôst K., Junttila O., Häggman H., Martinussen I. 2012. Effects of temperature and photoperiod on yield and chemical composition of northern and southern clones of bilberry (Vaccinium myrtillus L.). Journal of Agricultural and Food Chemistry. 60 (42). 10406-10414.
Ustawa o lasach. Pub. L. No. Dz.U. z 2023 r. poz. 1356 (1991).
Vaneková Z., Vanek M., Škvarenina J., Nagy M. 2020. The influence of local habitat and microclimate on the levels of secondary metabolites in Slovak bilberry (Vaccinium myrtillus L.) fruits. Plants. 9 (4). 436.
Wawrzyniak A., Krotki M., Stoparczyk B. 2011. Właściwości antyoksydacyjne owoców i warzyw. Medycyna Rodzinna. 14 (1). 19-23.
Zalega J., Szostak−Węgierek D. 2013. Żywienie w profilaktyce nowotworów. Część I. Polifenole roślinne, karotenoidy, błonnik pokarmowy. Problemy Higieny i Epidemiologii. 94 (1). 41-49.
Zaleski J. 2017. Priorytety polityki leśnej Ministerialnego Procesu Ochrony Lasów w Europie. Sylwan. 161 (2). 124-130.
Zasady użytkowania lasu. Pub. L. No. Załącznik nr 1 do Zarządzenia DGLP nr 66 z dnia 7 listopada 2019 r. Państwowe Gospodarstwo Leśne.
Zhang X., Li S., An X., Song Z., Zhu Y., Tan Y., Wang D. 2023. Effects of nitrogen, phosphorus and potassium formula fertilization on the yield and berry quality of blueberry. PLOS One. 18 (3). e0283137.
Zoratti L., Jaakola L., Häggman H., Giongo L. 2015. Modification of sunlight radiation through colored photo-selective nets affects anthocyanin profile in Vaccinium spp. berries. PLOS One. 10 (8). e0135935.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Polish Journal for Sustainable Development
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
