Cechy wspólne języka polskich miast (na postawie analizy siedmiu słowników)
DOI:
https://doi.org/10.15584/slowo.2025.16.27Słowa kluczowe:
gwara miejska, regionalizm, słownik miasta, dialektyzm, zapożyczenieAbstrakt
Celem artykułu jest ustalenie cech wspólnych, łączących języki miast polskich. Podstawę analizy stanowi siedem słowników gwary miejskiej/regionalizmów. Są to słowniki ukazujące specyfikę mowy mieszkańców Bydgoszczy, Poznania, Warszawy, Łodzi, Krakowa, Niepołomic i Zakopanego. Każdy z nich oprócz części ściśle słownikowej zawiera opracowanie zebranej leksyki. Porównanie spostrzeżeń dotyczących cech odróżniających mowę mieszkańców każdego z miast od standardu ogólnopolskiego pozwala wyciągnąć wnioski na temat ogólnych cech polszczyzny miejskiej. Należą do nich źródła pochodzenia leksyki: z przeszłości (archaizmy), z pobliskich gwar wiejskich (dialektyzmy), z języków obcych używanych przez przybyłych z innych krajów mieszkańców polskich miast (zapożyczenia), z profesjolektów (profesjonalizmy). Są też innowacje tworzone przez samych mieszczan, nazwy własne (nieoficjalne nazwy różnych obiektów miejskich).
Downloads
Bibliografia
Batko-Tokarz, B. (2017). Regionalizmy krakowskie w ujęciu tematycznym. W: K, s. 39–53.
Baumgart, E. (2015). W naszym firtlu. Akant, nr 8 (229), 10–11 (za: Moch, 2016).
Bieńkowska, D., Umińska-Tytoń, E. (2019). Miasto w polskich badaniach lingwistycznych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Cząstka-Szymon, B., Ludwig, J., Synowiec, H. (2000). Mały słownik gwary Górnego Śląska, część I. Wydanie drugie poszerzone i poprawione przez B. Cząstkę-Szymon. Katowice: Leksykon.
Danysz, A. (1914). Odrębności słownikarskie kulturalnego języka Wielkopolski w stosunku do kulturalnego języka w Galicji. Język Polski II, 243–261.
Dyszak, A.S. (2008). Jak mówili bydgoszczanie. Mały słownik gwary bydgoskiej. Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy.
Dyszak, A.S. (2015). Gwara miejska bydgoszczan. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Dyszak, A.S. (2025). Nowy słownik gwary miejskiej bydgoszczan. Wydanie drugie poprawione i uzupełnione. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Furdal, A. (1966). Podział polskich dialektów miejskich. Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego VI, 155–161.
Kobus, J., Gniazdowski T. (red.). (2018). Słownik języka mieszkańców okolic Gniezna. Święta, wierzenia i przesądy. Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.
Kobus, J., Migdałek, A. (2021). Słownik języka mieszkańców okolic Pobiedzisk. Praca na roli i w gospodarstwie. Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.
Meller, D. (2015). Słownik gwary używanej w Chełmży i okolicach (tzw. gwara chełmińska). Chełmża, Toruń: Pracownia Sztuk Plastycznych.
Moch, W. (2016). Stylizacja dialektalna i regionalizacja kreatywna w powieści Franciszka Becińskiego Wieś na zakręcie drogi. Gwara kujawska a gwary bydgoska i poznańska. W: A.S. Dyszak, I. Benenowska (red.), Linguistica Bidgostiana. Series Nova II (s. 91–108). Warszawa: BEL Studio.
Nitsch, K. (1914). Odrębności językowe Poznania, Krakowa i Warszawy. Język Polski II, 262–270.
Przedruk w: Nitsch, K. (1955). Wybór pism polonistycznych, t. II: Studia wyrazowe (s. 209–217). Wrocław–Kraków: Zakład imienia Ossolińskich – Wydawnictwo.
Osowski, B. (red.). (2018a). Gospodarz. Słownik języka mieszkańców powiatu kolskiego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Osowski, B. (red.). (2018b). Gospodyni. Słownik języka mieszkańców powiatu kolskiego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Padalak, J. (1997). Potoczne nazewnictwo miejskie Poznania. W: P, s. 92–102.
Przybylska, R. (2017). Ogólna charakterystyka słownika. W: K, s. 9–13.
Umińska-Tytoń, E. (2007a). Charakterystyka słownictwa. W: Ł, s. 65–94.
Umińska-Tytoń, E. (2007b). Nieoficjalne nazewnictwo miejskie. W: Ł, s. 115–150.
Walczak, B. (1997). Słownictwo. W: P, s. 53–69.
Waniakowa, J. (1995). O pewnym regionalizmie południowopolskim [nakastlik]. W: A. Otfinowski (red.), Materiały XVII Konferencji Młodych Językoznawców-Dydaktyków. Bydgoszcz-Wenecja 22–24 maja 1990 (s. 179–187). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Wieczorkiewicz, B. (1967/68). Współczesna gwara warszawska. Próba charakterystyki. Literatura Ludowa XI, nr 4–6, 61–79.
Wieczorkiewicz, B. (1976). Metodologia badań gwar miejskich. W: W. Lubaś (red.), Miejska polszczyzna mówiona. Metodologia badań. Materiały z konferencji naukowej w Sosnowcu w dniach 20–21 czerwca 1974 roku (s. 9–20). Katowice: Uniwersytet Śląski.
Wyderka, B. (2005). Odmiany regionalne czy regiony językowe? Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego LXI, 59–66.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Słowo. Studia językoznawcze
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.
