Socjolingwistyka a dialektologia – przeszłość i współczesność
DOI:
https://doi.org/10.15584/slowo.2025.16.12Słowa kluczowe:
socjolingwistyka, dialektologia, wieś, zmianyAbstrakt
W artykule zostały przedstawione powiązania socjolingwistyki i dialektologii, w tym elementy zbliżenia i wzajemnego przenikania się w warunkach przemian cywilizacyjno-technologicznych. Obie dyscypliny łączy badanie języka mówionego mieszkańców wsi oraz sposób określenia wzajemnych relacji społecznych i mentalnościowych na granicy przeszłości i współczesności. Dla badań dialektologicznych szczególnie ważny jest zasięg geograficzny i przekaz kulturowy, dla badań socjolingwistycznych społeczne determinanty zachowań językowych, ale w obu przypadkach należy uwzględnić jeden i drugi aspekt. Włączenie metod socjolingwistycznych do dialektologii, a dialektologicznych do socjolingwistyki pozwala na nakreślenie kompleksowego obrazu współczesnej rzeczywistości wiejskiej oraz wyjaśnienie kontekstów społecznych, kulturowych i obyczajowych. Rozważania teoretyczne zostały zilustrowane przykładami wypowiedzi mieszkańców wsi regionu lubelskiego z lat 1990–2023.
Downloads
Bibliografia
Cygan, S. (2002). Mowa pokoleń w świadomości mieszkańców wsi Lasocin na Kielecczyźnie. W: S. Gala (red.), Dialektologia jako dziedzina językoznawstwa i przedmiot dydaktyki (s. 83–92). Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Cygan, S. (2011). Przejawy świadomości językowej mieszkańców wsi końca XX wieku na przykładzie Lasocina na Kielecczyźnie. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego.
Cygan, S. (2018). Słownik gwary opoczyńskiej. Opoczno: Muzeum Regionalne w Opocznie, Miejska Biblioteka Publiczna w Opocznie.
Dejna, K. (1981). Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa–Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dunaj, B. (1986). Dialektologia a socjolingwistyka. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica, 12, 15–23.
Grabias, S. (2001). Język w zachowaniach społecznych. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Greń, Z. (2012). Parametry socjolingwistyczne w badaniach językowych na pograniczu. W: H. Kurek (red.), Języki słowiańskie w ujęciu socjolingwistycznym (s. 35–46). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Grochola-Szczepanek, H. (2012). Język mieszkańców Spisza. Płeć jako czynnik różnicujący. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Grochola-Szczepanek, H. (2017). Turystyka w przestrzeni wiejskiej – nowy obraz wsi. Przykład gminy tatrzańskiej. W: D.K. Rembiszewska (red.), Dynamika rozwoju gwar słowiańskich w XXI wieku (s. 269–285). Warszawa: Instytut Slawistyki PAN.
Habrajska, G. (1998). Dialektologiczne metody we współczesnym językoznawstwie. W: S. Gala (red.), Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii (s. 55–61). Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Handke, K. (1986). Dialektologia i inne nauki. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica, 12, 37–46.
Hentschel, G. (2020). Regiolekt śląski i język polski wśród użytkowników śląskiego. Język Polski, C, z. 4, 32–50.
Kamińska, M. (1986). Powiązania dialektologii z socjolingwistyką. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica, 12, 47–53.
Kaniuka, W. (1972). Tendencje rozwojowe współczesnej socjolingwistyki. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, XXX, 41–48.
Karaś, H. (2013). Dialektologia a ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W: J. Adamowski, K. Smyk (red.), Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona (s. 207–218). Lublin–Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Karaś, H. (2015). Zadania dialektologii w zakresie ochrony ginących gwar. W: J. Sierociuk (red.), Gwary dziś (s. 83–95). Vol. 7. Wydawnictwo internetowe.
Karaś, H. (2024). Ślůnsko godka język czy dialekt? O śląszczyźnie i jej zawiłościach. Niedziela Ogólnopolska, 20, 56–58.
Kąś, J. (1994). Interferencja leksykalna słownictwa gwarowego i ogólnopolskiego (na przykładzie gwar orawskich). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kąś, J. (2001). Metodologia badań leksyki gwarowej w kontekście współczesnych przemian kulturowych i społecznych. W: J. Sierociuk (red.), Gwary dziś. 1. Metodologia badań (s. 191–200). Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Kąś, J. (2011). Słownik gwary orawskiej, wyd. 2, t. 1–2. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kąś, J. (2015–2019). Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. 1–12. Bukowina Tatrzańska – Nowy Targ – Nowy Sącz: Dom Ludowy Bukowina Tatrzańska, Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ.
Kąś, J., Kurek, H. (2001). Funkcjonowanie współczesnej polszczyzny. Język wsi. W: S. Gajda (red.), Najnowsze dzieje języków słowiańskich. Język polski (s. 440–459). Opole: Uniwersytet Opolski. Instytut Filologii Polskiej.
Kucharzyk, R. (2001). Gwara w ocenie jej użytkowników. Język Polski, LXXXI, 98–103.
Kucharzyk, R. (2002). Język wsi z perspektywy autochtonów. W: S. Gala (red.), Dialektologia jako dziedzina językoznawstwa i przedmiot dydaktyki (s. 277–286). Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Kucharzyk, R. (2003). Zmiany w gwarowym systemie leksykalnym w ujęciu socjolingwistycznym. Propozycje metodologiczne. W: H. Sędziak (red.), Polszczyzna Mazowsza i Podlasia, cz. VII: Obraz życia i kultury mieszkańców regionu utrwalony w słownictwie gwarowym i regionalnym (s. 117–125). Łomża: Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów.
Kucharzyk, R. (2012). O potrzebie socjolingwistycznego badania zmian w słownictwie gwarowym. W: H. Kurek (red.), Języki słowiańskie w ujęciu socjolingwistycznym (s. 67– 76). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Kurek, H. (1987). Przełączanie kodu językowego, czyli socjologiczne aspekty wzajemnego oddziaływania języka literackiego i dialektów. Język Polski, LXVII, 63–69.
Kurek, H. (1990). Metodologia socjolingwistycznego badania fonetyki języka mówionego środowisk wiejskich (na przykładzie kilku wsi Beskidu Niskiego). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kurek, H. (1995). Przemiany językowe wsi regionu krośnieńskiego. Studium socjolingwistyczne. Kraków: Universitas.
Kurek, H. (1996). Metodologia socjolingwistycznego badania fleksji gwarowej. W: B. Dunaj, J. Reichan (red.), Studia dialektologiczne I (s. 169–173). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Kurek, H. (2006). Zróżnicowanie polszczyzny wiejskiej a czynniki pozajęzykowe. W: J. Sierociuk (red.), Gwary dziś. 3. Wewnętrzne zróżnicowanie języka wsi (s. 53–57). Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Kurek, H. (2010). Przemiany kulturowo-językowego wizerunku polskiej wsi w ostatnim półwieczu (na przykładzie gwar małopolskich). W: H. Kurek, A. Tyrpa, J. Wronicz (red.), Studia dialektologiczne IV (s. 71–79). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Kurek, H. (2012). Czynniki socjolingwistyczne a przemiany polszczyzny mówionej w ostatnim półwieczu. W: H. Kurek (red.), Języki słowiańskie w ujęciu socjolingwistycznym (s. 85–92). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Kwaśnicka-Janowicz, A., Piechnik, A., Strutyński, J. (red.). (2021). Bibliografia dialektologii polskiej (od roku 1986 do 1995 włącznie wraz z uzupełnieniami za lata poprzednie). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Lebda, R. (1990). O socjolingwistyczną metodę w badaniach dialektologicznych (na przykładzie zapożyczeń niemieckich w gwarze Kobylorzy na Opolszczyźnie). Studia Linguistica Polono-Slovaca, 3, 143–153.
Lubaś, W. (1979). Socjolingwistyka jako metoda badawcza. Socjolingwistyka, 2, 11–27.
Lubaś, W. (1996). Teoretycznie i praktycznie o relacjach między dialektologią a socjolingwistyką. W: B. Dunaj, J. Reichan (red.), Studia dialektologiczne I (s. 41–46). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Ożóg, K. (2001). Polszczyzna przełomu XX i XXI wieku. Wybrane zagadnienia. Rzeszów: Wydawnictwo „Otwarty Rozdział”.
Ożóg, K. (2007). Konteksty kulturowe współczesnej polszczyzny wsi. W: J. Sierociuk (red.), Gwary dziś 4. Konteksty dialektologii (s. 213–220). Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Pelcowa, H. (2000). Kompetencja językowa i kompetencja komunikacyjna mieszkańców wsi regionu lubelskiego. W: W. Książek-Bryłowa, H. Duda (red.), Język Polski. Współczesność – Historia (s. 91–104). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Pelcowa, H. (2002). Dialektologia wobec wyzwań XXI wieku. W: S. Gala (red.), Dialektologia jako dziedzina językoznawstwa i przedmiot dydaktyki (s. 383–392). Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Pelcowa, H. (2004). Gwara – drugi język mieszkańców wsi czy „gorsza” odmiana języka ogólnopolskiego. W: M. Wojtak, M. Rzeszutko (red.), W kręgu wiernej mowy (s. 163– 177). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Pelcowa, H. (2006). Pokoleniowość i sytuacyjność – dwa istotne czynniki różnicowania się języka mieszkańców współczesnej wsi. W: J. Sierociuk (red.), Gwary dziś 3. Wewnętrzne zróżnicowanie języka wsi (s. 139–153). Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Pelcowa, H. (2012–2023). Słownik gwar Lubelszczyzny, t. 1: Rolnictwo – Narzędzia rolnicze. Prace polowe. Zbiór i obróbka zbóż (2012), t. 2: Rolnictwo – Transport wiejski. Rośliny okopowe i paszowe. Gleby i rodzaje pól. Uprawa lnu i konopi. Zbiór siana (2014), t. 3: Świat zwierząt (2015), t. 4: Sad i ogród warzywny. Budownictwo i przestrzeń podwórza (2016), t. 5: Świat roślin (2017), t. 6: Pokarmy (2019), t. 7: Odzież i obuwie. Przędzenie lnu i tkanie płótna (2020), t. 8: Człowiek i rodzina. Higiena i choroby. Meble, sprzęty i prace domowe (współautorki: I. Gumowska-Grochot, B. Skórska) (2020), t. 9: Przestrzeń wsi. Ukształtowanie powierzchni. Życie społeczne i zawodowe (2021), t. 10: Obrzędowość i obyczajowość ludowa (2022), t. 11: Meteorologia i astronomia. Czas. Kolory (2022), t. 12: Czynności – Miary – Uczucia – Cechy i właściwości – Inne. Teksty gwarowe. Indeks haseł (2023). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Pelcowa, H. (2012a). Społeczne uwarunkowania gwar ludowych. W: H. Kurek (red.), Języki słowiańskie w ujęciu socjolingwistycznym (s. 183–194). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Pelcowa, H. (2012b). Nowe wyzwania a tradycyjne metody badań dialektologicznych. Poradnik Językowy, 8, 5–14.
Pelcowa, H. (2013a). Gwara jako nośnik lokalnego i regionalnego dziedzictwa kulturowego. W: J. Adamowski, K. Smyk (red.), Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona (s. 219–229). Lublin–Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Pelcowa, H. (2013b). Dynamika zmian w polskich gwarach i dialektach w ostatnim 70-leciu. W: A. Małyska, A. Dunin-Dudkowska (red.), 70 lat współczesnej polszczyzny. Zjawiska, procesy, tendencje (s. 372–397). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Pelcowa, H. (2016). Gwara – dziedzictwo ciągle żywe czy już zapomniane? Język Polski, XCVI, 3, 5–14.
Pelcowa, H. (2019). Zmiany językowe we współczesnej wsi (na wybranych przykładach z Lubelszczyzny). W: B. Grabka, R. Kucharzyk, A. Tyrpa (red.), Studia dialektologiczne V (s. 307–314). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Rak, M. (2023). Dialektologia i socjolingwistyka – nowe ujęcie w nowych warunkach językowych Polski. Język Polski, CIII, 3, 5–15.
Sierociuk, J. (1991). Z problematyki socjolingwistycznego badania gwar. Socjolingwistyka, 11, 129–141.
Sierociuk, J. (1999). Język wsi jako odbicie uwarunkowań lokalnych. Bulletin de la Société Polonaise de Linguistique, LV, 131–139.
Sierociuk, J. (2007a). Socjologiczny kontekst badań języka mieszkańców wsi. W: J. Sierociuk (red.), Gwary dziś 4. Konteksty dialektologii (s. 325–336). Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Sierociuk, J. (2007b). Język mieszkańców wsi czy gwara? Problem nie tylko teoretyczny. Prace Filologiczne, LIII, 527–534.
Sikora, K. (2010a). Grzeczność językowa wsi. Część I. System adresatywny. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Sikora, K. (2010b). Gwara na usługach mediów. W: R. Przybylska, J. Kąś, K. Sikora (red.), Symbolae grammaticae in honorem Boguslai Dunaj (s. 249–266). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Sikora, K. (2017). Zagadnienie trwałości gwarowego słownictwa w języku młodych mieszkańców wsi (na przykładzie kilku gwar południowej Małopolski). W: D.K. Rembiszewska (red.), Dynamika rozwoju gwar słowiańskich w XXI wieku (s. 157–167). Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.
Sikora, K. (2020). Życzenie w gwarze i kulturze wsi. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Skudrzyk, A., Warchala, J. (2020). Katowicka szkoła socjolingwistyki. Od mikroobserwacji do ujęć dyskursywno-komunikacyjnych. Socjolingwistyka, 34, 23–41.
Strutyński, J. (red.) (1981). Bibliografia dialektologii polskiej (do roku 1975 włącznie). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Strutyński, J. (red.) (1986). Bibliografia dialektologii polskiej (od roku 1976 do roku 1980 włącznie wraz z uzupełnieniami za poprzednie lata). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Strutyński, J. (red.). (1990). Bibliografia dialektologii polskiej (od roku 1981 do roku 1985 włącznie wraz z uzupełnieniami za poprzednie lata). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Trudgill, P. (2023). Lecture. Sociolinguistics and linguistic value-judgements. (Wykład. Socjolingwistyka a sądy wartościujące w językoznawstwie). W: Profesor Peter John Trudgill Doktor Honoris Causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II (s. 39–47, 81–88). Tłum. na język polski: K. Klimkowski, M. Charzyńska-Wojcik, J. Klimek-Grądzka, D. Skórzyński. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II.
Weinsberg, A. (1983). Językoznawstwo ogólne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Wyderka, B. (2010). Gdy dialekt staje się językiem. Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, LV, 285–292.
Wyderka, B. (2011). Problemy metodologiczne współczesnej dialektologii. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 67, 71–85.
Wyderka, B. (2014). Problemy teoretyczne współczesnej dialektologii. W: M. Rak, K. Sikora (red.), Badania dialektologiczne. Stan, perspektywy, metodologia (s. 13–21). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Zabrocki, L. (1972). Z teorii socjolingwistyki. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 30, 17–25.
Zagórski, Z. (1991). O mowie mieszkańców kilkunastu wsi wokół Konina. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Słowo. Studia językoznawcze
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.
