Galicia as the Polish Center of Neoscholastic Reception of the Theory of Evolution, 1900–1914: Main Topics of Discussion
DOI:
https://doi.org/10.15584/galisim.2025.12.2Keywords:
Galicia, neo-scholasticism, evolutionism, theology and science, apologeticsAbstract
This article highlights the significant contributions of neoscholastics from Galicia to Polish Catholic thought during the period 1900–1914. Thanks to the efforts of academic lecturers teaching Christian philosophy and theology at the three main intellectual centers of Galicia (Kraków, Lwów, and Przemyśl), discussions about the theory of evolution flourished during that period. The Jesuits played a key role, particularly through their periodical “Przegląd Powszechny” (“The Universal Review”), the most important forum for Catholic worldview debates during that period. The article identifies the most significant topics and highlights the interesting trend of “new apologetics”, which attempted to incorporate the latest scientific findings into Christian apologetics (Erich Wasmann, S.J.).
Downloads
References
Barrajón A.-P., Stworzenie duszy, ewolucja i bioetyka. Refleksje wokół przesłania Jana Pawła II, „Communio” 2004, t. 24, nr 4 (142), s. 99–113.
Brzęk G., Recepcja darwinizmu w Polsce [w:] Recepcja w Polsce nowych kierunków i teorii naukowych, red. A. Strzałkowski, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 2001, s. 273–291.
Charzyński R., Christian Philosophy? The Analysis of the Neo-Scholastic Argumentation of Franciszek Gabryl and Kazimierz Wais, „Studia Gilsoniana” 2023, t. 12, nr 3, s. 473–489.
Chojnacki P., Z filozofii przyrody i psychologii, nakł. Archidiec. Inst. Akcji Katolickiej, Warszawa 1939.
Czermiński M., Ś.p. X. Aleksander Mohl T. J.: wspomnienie pośmiertne, Kraków 1913.
Darowski R., Filozofia jezuitów w Polsce, Kraków 2001.
Davies N., Galicja: historia nie narodowa, tłum. B. Pietrzyk, Kraków 2023.
Farnik L., Księdza profesora Kazimierza Waisa propozycja zharmonizowania nauki i wiary w kwestii pochodzenia człowieka, „Semina Scientiarum” 2012, t. 11, s. 107–127.
Filipowicz S., Saga polskich jezuitów w USA, Kraków 2004.
Głombik C., Galicyjskie początki neoscholastycznej odnowy polskiego katolicyzmu [w:] Galicja i jej dziedzictwo, t. 3: Nauka i oświata, red. A. Meissner, J. Wyrozumski, Rzeszów 1995, s. 109–127.
Głombik C., Metafizyka kultury: Grabmann – Maritain – neoscholastyka polska, Warszawa 1982.
Głombik C., Wiedeń i neoscholastyka polska, „Folia Philosophica” 1987, t. 4, s. 199–225.
Heller M., Filozofia przypadku: kosmiczna fuga z preludium i codą, Copernicus Center Press, Kraków–Rzeszów 2011.
Heller M., Przeciw fundacjonizmowi (Against fundationalism) [w:] Filozofia i wszechświat: wybór pism, Kraków 2006, s. 82–101.
Hilbert M., Darwinowskie podziały. Papież, kardynał, jezuita i ewoluująca debata nad pochodzeniem, „Filozoficzne Aspekty Genezy” 2005/2006, t. 2/3, http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl [dostęp: 8.12.2008].
Hortyński F., Teorja rozwojowa a katolicyzm, „Przegląd Powszechny” 1907, t. 94.
Hortyński F., Życie w świetle nauki i Objawienia, nakładem „Wiadomości Katolickich”, Kraków 1929.
Judson P.M., Rethinking the Liberal Legacy [w:] Rethinking Vienna 1900, red. S. Beller, New York – Oxford 2001.
Kalinowski W., Dogmatyka w oświetleniu apologetycznem: podręcznik szkolny dla klas wyższych, Poznań–Warszawa 1921.
Kamińska-Kwak J., Inteligencja województwa lwowskiego w okresie międzywojennym, Rzeszów 2005.
Kępa Z., Recepcja darwinizmu na ziemiach polskich w latach od 1859 do 1884, „Philosophical Problems in Science (Zagadnienia Filozoficzne w Nauce)” 1996, s. 29–51.
Kępa Z., Stanowisko ks. Kazimierza Waisa wobec ewolucjonizmu, „Tarnowskie Studia Teologiczne” 2000, t. 19, nr 2, s. 275–293.
Klimke F., Darwin i jego dzieło, „Przegląd Powszechny” 1910, t. 105, s. 313–330.
Klimke F., Darwin i jego dzieło – dok., „Przegląd Powszechny” 1910, t. 106, s. 51.
Klimke F., Istota i zadanie światopoglądu, seria: „Licealna Biblioteczka Filozoficzna”, t. 18, Lwów 1938.
Klimke F., Spółczesne światopoglądy, seria: „Broszury o chwili obecnej”, Kraków 1907.
Kołakowski L., Poza zasięgiem nauki. Życie i materia [w:] H. Bergson, Ewolucja twórcza, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.
Kowalewski M., Wstęp do filozofii, Poznań 1958.
Kuźnicki L., Biologia ewolucyjna [w:] Historia nauki polskiej, red. B. Suchodolski, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1987, s. 323–339.
Lalande A., Vocabulaire technique et critique de la philosophie, wyd. 16, Presses Universitaires de France, Paris 1988.
Lapointe S., Woleński J., Marion M., i in. (red.), Jan Salamucha’s Analytical Thomism [w:] The Golden Age of Polish Philosophy, Dordrecht 2009, s. 235–245.
Lawlor L., V. Moulard, Henri Bergson [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy, red. E.N. Zalta, http://plato.stanford.edu/entries/bergson/ [18.07.2008].
Leo XIII, Epistola Encyclica Aeterni Patris (die 4 Augusti ann. 1879), https://www.vatican.va/content/leo-xiii/la/encyclicals/documents/hf_l-xiii_enc_04081879_aeterni-patris.html [dostęp: 4.12.2024].
Liana Z., Criteria for the Acceptability of Scientific Theories as Locus theologicus: A Methodological Analysis of Catholic Church’s Reactions to the Cases of Galileo and Darwin (Bellarmine–Pius XII–John Paul II), „Religions” 2025, vol. 16, s. 153. https://doi.org/10.3390/
rel16020153
Lisiak B., Zagadnienia naukowe i filozoficzne w dorobku pisarskim Feliksa Hortyńskiego SJ (1869–1927) [w:] Społeczeństwo, kultura, wychowanie w poglądach polskich jezuitów okresu II Rzeczypospolitej, red. S. Cieślak, B. Topij-Stempińska, Kraków 2012, s. 215–228.
Matulewicz J., Listy polskie, red. J. Bukowicz, T. Górski, Licheń Stary 2012.
Matzel E. SJ, Popularyzacja nauk przyrodniczych na tle chrześcijańskiego poglądu, „Przegląd Powszechny” 1909, t. 102.
Mayr E., To jest biologia, Prószyński i S-ka, Warszawa 2002.
Mohl A. TJ, Darwin i Häckel, „Ateneum Kapłańskie” 1909, t. I, s. 111–119, 221–229, 299–311.
Mohl A. TJ, Ewolucya czy trwałość gatunków, seria „Głosy na Czasie”, nakł. Księgarni św. Wojciecha, Poznań 1909.
Molendowski L., Michał Szuca (1886–1940). Rekonesans badawczy w oczekiwaniu na biografię, „Rocznik Gdański” 2021, s. 71–101.
Murawski R., The Conception of Logic in the Cracow Circle: Salamucha, Drewnowski, Bocheński, „Studia Philosophiae Christianae” 2021, t. 57, nr 1, s. 109–125.
Padoł R., Filozofia religii polskiego modernizmu, Kraków 1982.
Pawlak Z., Nauczanie filozofii w Seminarium Duchownym we Włocławku w XIX wieku, „Studia Włocławskie” 2015, t. 17, s. 427–450.
Piotrowicz J., Tematy i źródła do wykładów apologetycznych, „Stowarzyszenie” 1914/1915, s. 126–128.
Polak P., Neotomistyczna recepcja teorii ewolucji w Polsce w latach 1900–1939 w kontekście relacji nauka – wiara, „Philosophical Problems in Science (Zagadnienia Filozoficzne w Nauce)” 2008, nr 43, s. 44–88.
Polak P., Odniesienia światopoglądowe neoscholastycznej recepcji ewolucjonizmu w latach 1900–1914 na przykładzie poglądów F. Gabryla i F. Hortyńskiego [w:] Światopoglądowe odniesienia filozofii polskiej, red. S. Janeczek, R. Charzyński, M. Maciołek, Lublin 2011, s. 291–302.
Polak P., Spór wokół teorii ewolucji przed stu laty, „Philosophical Problems in Science (Zagadnienia Filozoficzne w Nauce)” 2007, nr 41, s. 56–90.
Polak P., The historical and philosophical context of Marian Zdziechowski’s intellectual activities in Krakow, „Studies in East European Thought” 2025, doi: 10.1007/s11212-025-09739-5.
Polak P., Zmagania polskich filozofów z ogólną teorią względności: przypadek neoscholastycznej recepcji teorii Einsteina przed II wojną światową [w:] Ogólna teoria względności a filozofia: sto lat interakcji, red. P. Polak, J. Mączka, Kraków 2016, s. 29–64.
Polak P., Rodzeń J., The science-religion relationship in the academic debate in Poland, 1945–1998, „European Journal of Science and Theology” 2021, t. 17, nr 6, s. 1–17.
Polak P., Rodzeń J., The Theory of Relativity and Theology: The Neo-Thomist Science–Theology Separation vs. Michael Heller’s Path to Dialogue, „Theology and Science” 2023, t. 21, nr 1, s. 157–174.
Popławski B., Recepcja darwinizmu w Królestwie Polskim: „Głos” (1886–1894), „Przegląd Humanistyczny” 2007, nr 2, s. 97–114.
Pouivet R., Le thomisme de l’École de Lvov-Varsovie et du Cercle de Cracovie, „Revue des Sciences philosophiques et théologiques” 2013, t. 97, nr 1, s. 59–76.
Przewodnik po literaturze religijnej i pokrewnych dziedzinach filozofii i nauk społecznych, red. J. Woroniecki, Poznań–Warszawa–Wilno–Lublin 1927.
Radziszewski I., Teologia a nauki przyrodnicze. Odczyt wygłoszony w Stowarzyszeniu Nauczycielstwa Polskiego w Warszawie 12 maja 1910, skł. gł. w redakcji „Ateneum Kapłańskiego”, Włocławek 1910.
Richards R.J., Ernst Haeckel and the Struggles over Evolution and Religion, „Annals of the History and Philosophy of Biology” 2005, vol. 10,
Romanowski H., Nowa metafizyka, „Przegląd Powszechny” 1920, t. 146.
Romanowski H., Teorja ewolucji w filozofji Bergsona, „Przegląd Powszechny” 1921, t. 151; 1921, t. 152.
Sieniatycki M., Dogmatyka szczegółowa: podręcznik szkolny, Lwów 1908.
Swieżawski S., Święty Tomasz na nowo odczytany, Znak, Kraków 1983.
Szaniawski A., Bocheński J.M. (red.), The Cracow Circle [w:] The Vienna Circle and the Lvov-Warsaw School, Springer Netherlands 1989, s. 9–18.
Szuca M., O pochodzeniu człowieka, Poznań 1910.
Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. 3, WN PWN, Warszawa 1998.
Tkaczyk M., Cracow Circle. Theology in the Lvov-Warsaw School [w:] The Significance of the Lvov-Warsaw School in the European Culture, red. A. Brożek, F. Stadler, J. Woleński, Springer International Publishing 2017, s. 173–188.
Tkaczyk M., Geneza koła krakowskiego, „Studia Philosophiae Christianae” 2019, t. 55, nr 2, s. 9–39.
Trombik K., Koncepcje filozofii przyrody w Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie w latach 1978–1993: studium historyczno-filozoficzne, Kraków 2021.
Trombik K., Stworzyć płaszczyznę wolności myśli. Wkład Karola Wojtyły w powstanie Wydziału Filozoficznego Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, „Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL” 2022, t. 35, nr 1(137), s. 255–276.
Trombik K.P., The origin and development of the Center for Interdisciplinary Studies. A historical outline by 1993, „Philosophical Problems in Science (Zagadnienia Filozoficzne w Nauce)” 2019, nr 66, s. 271–295.
Wais K., Kosmologia szczegółowa, cz. I, nakł. „Studia Gnesnensia”, skł. gł. księgarni św. Wojciecha w Poznaniu, Gniezno 1931.
Wais K., O rozwoju gatunków, Lwów 1907.
Wasmann E. TJ, Biologia nowoczesna a teorya rozwoju, tłum. Robert Wierzejski, skł. gł. Gebethner i Wolff, Warszawa 1913
Wasmann E., T.J., Kilka słów do moich krytyków [w:] Biologia nowoczesna a teorya rozwoju, tłum. R. Wierzejski, skł. gł. Gebethner i Wolff, Warszawa–Lublin–Łódź 1913.
Wasmann E., T.J., Trzy odczyty o ewolucyi (tłumaczone z niemieckiego z upoważnienia autora), Biblioteka „Prądu” nr 1, skł. gł. Adm. „Prądu”, Warszawa 1910, s. 34–37.
Wierzejski R., Upadłość teorii transformizmu, „Przegląd Powszechny” 1939, t. 221.
Wolak Z., Jan Paweł II o relacjach między nauką i teologią, „Philosophical Problems in Science (Zagadnienia Filozoficzne w Nauce)” 2014, nr 57, s. 83–110.
Wolak Z., Koncepcje analogii w Kole Krakowskim, Tarnów 2005.
Wolak Z., Naukowa filozofia Koła Krakowskiego (Scientific Philosophy of the Cracow Circle), „Philosophical Problems in Science (Zagadnienia Filozoficzne w Nauce)” 2005, nr 36, s. 97–122.
Woleński J., Polish Attempts to Modernize Thomism by Logic (Bocheński and Salamucha), „Studies in East European Thought” 2003, t. 55, nr 4, s. 299–313.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Galicja. Studia i materiały
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
