„Rószczką czarodziejską w świat marzeń”. Przewodnik Walerego Eljasza i jego znaczenie w rozwoju turystyki tatrzańskiej
DOI:
https://doi.org/10.15584/galisim.2025.12.24Słowa kluczowe:
Walery Eljasz, przewodniki tatrzańskie, turystyka tatrzańska XIX w., polskie przewodnikopisarstwoAbstrakt
Artykuł poświęcony jest przewodnikowi tatrzańskiemu Walerego Eljasza, który począwszy od roku 1870, w odstępach kilkuletnich, był wznawiany przez kolejne trzydzieści lat. Była to lektura niezmiernie ważna dla kształtowania świadomości Polaków o tych górach w okresie zaborów. Autor przewodnika był człowiekiem wszechstronnie utalentowanym. Zajmowało go malarstwo, grafika, fotografika, pisarstwo i turystyka. Te dwie ostatnie pasje (ale także grafikę) udanie połączył w swych przewodnikach. Artykuł jest próbą oceny zawartości kolejnych wydań przewodnika i określenia znaczenia tego tekstu dla rozwoju szeroko rozumianej masowej turystyki tatrzańskiej drugiej połowy XIX w.
Downloads
Bibliografia
Biliński P., Studium z dziejów Liceum i Gimnazjum św. Anny w Krakowie, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2009, R. 54, nr 1, s. 35–77.
Chwaściński B., Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach, Warszawa 1978.
Długołęcka L., Pinkwart M., Zakopane. Przewodnik historyczny, Warszawa 1989.
Eljasz W., Ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin, wyd. 3, Kraków 1886.
Eljasz W., Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, Poznań 1870.
Eljasz W., Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, wyd. 4, Kraków 1891.
Eljasz W., Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, wyd. 5, Kraków 1896.
Eljasz W., Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, wyd. 6, Kraków 1900.
Eljasz W., Nowy ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin, wyd. 2, Kraków 1881.
Eljasz-Radzikowski Walery [w:] Z. Radwańska-Paryska, W.H. Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, Poronin 2004, s. 252–255.
Fuchs F., Die Central-Karpathen mit den nächsten Voralpen. Handbuch für Gebirgsreisende, Pest 1863.
Goszczyński S., Dziennik podróży do Tatrów przez autora Sobótki, Petersburg 1853.
Homola I., Od wsi do uzdrowiska. Zakopane w okresie autonomii galicyjskiej 1867–1914 [w:] Zakopane. Czterysta lat dziejów, red. R. Dutkowa, Kraków 1991, s. 170–222.
[Janota E.], Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, Kraków 1860.
Kapłon J., Budowa ścieżek i znakowanie szlaków turystycznych przez Towarzystwo Tatrzańskie i Polskie Towarzystwo Tatrzańskie w latach 1873–1950, Kraków 2024.
Kiełkowski J., Zdobycie Tatr. Historia i kronika taternictwa. Lata 1904–1925, t. 2, Katowice 2019.
Kiełkowski J., Zdobycie Tatr. Historia i kronika taternictwa. Prehistoria i początki taternictwa do roku 1903, t. 1, Katowice 2018.
Kowalska R., Oczarowany pięknością Tatr, „Tatry”, zima 2022/2023, nr 83, s. 87–93.
[Kowalewski M.], Zakopane i Tatry. Kalendarzyk tatrzański. Rocznik pierwszy. Krótki przewodnik po Zakopanem (stacji klimatycznej) i Tatrach. Z planem Zakopanego i szkicem mapy środkowego pasa północnej strony Tatr, Kraków 1901.
[Kowalewski M.], Zakopane i Tatry. Kalendarzyk tatrzański. Rocznik drugi. Krótki przewodnik po Zakopanem, innych miejscowościach podtatrzańskich i Tatrach, Kraków 1902.
Koziński J., Walery Eljasz Radzikowski. Malarz, fotograf, krajoznawca z XIX wieku, „Alma Mater” 2016, nr 184–185, s. 75–78.
Kraszewski J.I., Listy do Adama i Joanny Miłaszewskich, rodziny Langie, Walerego Eljasza-Radzikowskiego, opracował W. Danek, Wrocław 1966.
Krupa M., Kroniki zakopiańskie, Wołowiec 2015.
Kuty R., Przewodniki tatrzańskie Walerego Eljasza Radzikowskiego w oczach dziennikarzy epoki oraz współczesnych humanistów, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 2019–2020, R. LXIX–LXX, s. 121–144.
Mazik P., Szpilka K., Krupówki, Wołowiec 2018.
Matuszewski J., Jak profesor Oswald Balzer pomógł niechcący Węgrom zalegalizować zabór Doliny Białej Wody, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica” 2023, nr 102, s. 91–99.
Matuszewski J., Sąd polubowny w Grazu kształtowanie się organizacyjnej koncepcji rozstrzygnięcia sporu granicznego i podteksty tego procesu, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2021, t. 73, z. 1, s. 233–258.
Nowak Z., Władysław Zamoyski a spór o Morskie Oko w latach 1890–1909, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” 1986, z. 21, s. 43–136.
Olkuśnik M., Materia w służbie idei. Geneza i główne płaszczyzny sporu o kierunki rozwoju cywilizacyjnego Zakopanego na przełomie XIX i XX wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2000, R. 48, nr 3–4, s. 133–152.
Olszewicz W., Walery Eliasz (1840–1905). (W sześćdziesięciolecie zgonu), „Wierchy” 1965, R. XXXIV, s. 159–169.
Opaliński D., Przewodniki turystyczne na ziemiach polskich w okresie zaborów. Studium historyczno-źródłoznawcze, Krosno 2012.
Pietruszewski K., Ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin, czyli jak nasz Eljasz po Tatrach wodził, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego” 2004, t. 13, s. 63–67.
Pinkwart M., Zakopiańskim szlakiem Walerego i Stanisława Eljaszów, Warszawa–Kraków 1988.
Pisera K., Jak dawniej po Tatrach chadzano, Zakopane 2013.
Pol W., Obrazy z życia i z podróży, Lipsk 1846.
Pol W., Północne stoki Karpat, Kraków 1851.
Ptak J., Pierwsze przewodniki Walerego Eljasza, https://www.jacekptak.com.pl/pdf/Pierwsze%20przewodnik%20Walerego%20Eljasza.pdf
Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H., Wielka encyklopedia tatrzańska, Poronin 1995, s. 143–145, 1212–1213.
Reychman J., Eliasz Walery (1840–1905) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 6, Kraków 1948, s. 231–232.
Reychman J., Przewodniki do Tatr, Pienin i Szczawnic Walerego Eljasza, „Ziemia. Ilustrowany miesięcznik krajoznawczy” 1947, R. XXXVIII, t. 26, nr 6–8, s. 151–158; nr 9–10, s. 193–199.
Reyemhol C. [C. Lohmeyer], Vierzehn Tage in den Central-Karpathen, ein Wegweiser nach einigen der interessanten Partien des Tatra-Gebirges und Liptauer Alpen nebst Karte, Neisse 1842.
Roszkowski J.M., Walka o Morskie Oko w latach 1811–1909, Kórnik 2018.
Słoka E., „Codzienne, powszednie oblicze” romantycznego podróżowania, „Litteraria” 1995, t. 26, s. 7–25.
Słownik pracowników książki polskiej, red. I. Treichel, Warszawa–Łódź 1972.
Steczkowska M., Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, Kraków 1858.
Sutor A.W., Krótki przewodnik do Zakopanego i po Tatrach, Kraków 1878.
Szpakowski A., Walery Eliasz Radzikowski, Kraków 1960.
Świerz L., Krótki przewodnik do Tatr, Kraków 1896; wyd. 2, Kraków 1903.
Wójcik W.A., Działalność wydawnicza Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. (Prolegomena) [w:] Z dziejów Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (1873–1950), red. W.A. Wójcik, A. Kurek, Kraków 2016.
Wójcik W.A., Najdawniejsze przewodniki tatrzańskie [w:] Najstarsze polskie przewodniki górskie. XI Sympozjum KTG, Kraków, 2 grudnia 1990 roku, red. M. Staffa, Kraków 1990, s. 61–70.
Wójcik W.A., Tatrzańskie przewodniki Walerego Eljasza, „Tatry”, zima 2022/2023, nr 83, s. 106–109.
Zborowski J., Uwagi o przewodnikach tatrzańskich Walerego Eljasza, „Rocznik Podhalański” 1992, t. V, s. 81–83.
Ziarkowski D., Przewodniki a rozwój nowoczesnej turystyki w XIX wieku, „Turystyka Kulturowa” 2018, nr 7, s. 23–42.
Ziarkowski D., Przewodniki turystyczne i ich znaczenie dla popularyzacji ustaleń polskiej historiografii artystycznej do końca XIX wieku, Kraków 2021.
Zięba-Jasiński J., Wielki budowniczy Tatr, „Tatry”, zima 2022/2023, nr 83, s. 94–97.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Galicja. Studia i materiały
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
