Wschodnioniemieckie Warsztaty Sztuki Chrześcijańskiej i Rzemiosła Artystycznego w Nysie jako ośrodek kształtowania nowej estetyki w międzywojennej sztuce religijnej
DOI:
https://doi.org/10.15584/setde.2026.19.2Słowa kluczowe:
sztuka religijna, rzemiosło, okres międzywojenny, Ostdeutschen Werkstaetten in Neisse, Nysa, ŚląskAbstrakt
Wschodnioniemieckie Warsztaty Sztuki Chrześcijańskiej i Rzemiosła Artystycznego w Nysie działały od 1924 r. do lat 40. XX w. jako istoty ośrodek kształtowania nowej estetyki w międzywojennej sztuce religijnej i dewocyjnej w Niemczech. Aktywność Warsztatów wpisywała się w szeroki nurt odnowy sztuki sakralnej 2. poł. XIX i pierwszych trzech dekad XX w., powiązany z nowym ruchem liturgicznym. W tym kontekście sztuka religijna miała pełnić funkcję nie tylko dekoracyjną, lecz przede wszystkim komunikacyjną i formacyjną.
Program Warsztatów opierał się na poszukiwaniu nowej estetyki, zdolnej do przezwyciężenia stylów historyzujących oraz będącej przeciwwagą dla intelektualnej sztuki modernistycznej. Kluczowym elementem tej koncepcji był powrót do pracy warsztatowej i rzemieślniczej, rozumianej jako świadoma praktyka twórcza, sprzyjająca podniesieniu etosu pracy oraz jakości wykonywanych obiektów. Postulat ten stanowił jednocześnie reakcję na tandetę i schematyzm wyrobów powstających w produkcji masowej. Inspiracji poszukiwano w sztuce ludowej, którą ceniono za autentyczność, prostotę formy oraz bezpośredniość wyrazu.
Nyskie Warsztaty realizowały swoje założenia poprzez działalność w wielu dziedzinach rzemiosła artystycznego, takich jak: ceramika, tkanina artystyczna, snycerstwo, złotnictwo, metaloplastyka czy witraż. Powstające dzieła – zarówno elementy wyposażenia wnętrz sakralnych, jak i drobne przedmioty dewocyjne – cechowała forma syntetyczna i antynaturalistyczna, a nadrzędnym celem było oddziaływanie na odbiorcę w sposób prosty, bezpośredni i emocjonalny.
Downloads
Bibliografia
Archiwalia
Archiwum Państwowe w Opolu, Zespół Akt Miasta Nysy, sygn. 1920.
Hadelt, A. (druk ulotny). Neisse, die Zentrale für geistliche Kunst und Kunstgewerbe im Osten. Von Pfarrer Alferd Hadelt, Polnisch-Wette, Archiwum Państwowe w Opolu, Zespół Akt Miasta Nysy, sygn. 1920.
Archiwum Państwowe we Wrocławiu (Oddział w Kamieńcu Ząbkowickim), Ostdeutsche Werkstätten Kuhn & Co. Kommanditgesellschaft w latach 1938–1939, sygn. 84/635/0/1.1.1/82549.
Źródła
„Betrifft kirchliche Kunstaltertümer“. Kirchliches Amtsblatt des Fürstbischöflichen Ordinariats in Breslau 3 (1927): 13–14.
Born, W. „Figürliche Keramik von Rudolf Knörlein – Wien“. W: „Deutsche Kunst und Deko-ration“, t. 69, red. A. Koch. Darmstadt 1931/1932, s. 113–115.
„Od redakcji: Deschowitz OS. erhält eine Kirche“. Oberschlesische Volkstimme 69 (1935): 14.
„Od redakcji: Die Mariensäule in Guttentag“. Oberschlesische Volksstimme 58, nr 248 (1932): 7.
Die schlesische Ordensprovinz der Kongregation der Armen Schulschwestern von U. L. Fr. von 1851 bis 1926. Breslau 1926.
Dietrich, H. „Alt-Neisser Goldschmiedearbeiten“. Jahresbericht des Neisser Kunst- und Alter-tumsverein 32 (1928): 26–27.
„Od redakcji: Ein Piontek-Gedenkbrunnen in Bad Ziegenhals“. Schlesische Volkszeitung 327 (1931): 3.
Grundmann, G., „Alte und neue Schlesische Krippenkunst“. Schlesische Monatshefte 4, nr 6 (1927): 524–529.
Hadelt, A. „Bericht des Provinzialkonservators“. W: „Deutsche Kulturdenkmäler in Oberschle-sien. Jahrbuch der oberschlesischen Denkmalpflege nebst dem Bericht des Provinzial-konservators“, red. Alfred Hadelt. Breslau 1934, s. 165–208.
Hadelt, A. „Christliche Haus- und Devotionalienkunst i Oberschlesien“. Glück auf. Oberschle-sischer Kalender 1 (1926): 105–108.
Hadelt, A. „Die große Plakette vom Heiligen Jahr der Ostdeutschen Werkstätten für christliche Kunst“. Der Oberschlesier 7, z. 9 (1925): 559–562.
Hadelt, A. „Die Ostdeutschen Werkstätten“. W: „Monographien deutscher Städte“, t. 14, red. Erwin Stein. Bad Ziegenhals, 1925, 114–121.
Hadelt, A. „Ihre Entstehung“. Die Christliche Kunst. Monatsschrift für alle Gebiete der christli-chen Kunst und Kunstwissenschaft 18, z. 5 (1926/1927): 134–140.
Hanke, A. „Klerus und kirchliche Kunst“. Schlesisches Pastoralblatt 12 (1928): 225–227.
Hein, B. „Die Ausstellung von Werken oberschlesischer Künstler zu Königsberg“. Schlesische Monatshefte3, nr 11 (1927): 487–488.
Hildebrandt, A. Ostdeutsche Werkstätten für christliche Kunst. Stimmen und Urteil. Neisse, sine anno, 12.
Hintze, E., Masner, K. Goldschmiedearbeiten Schlesiens. Breslau 1911.
Kieser R. „Zweck und Ziele des Hausfleissvereins im Riesen- und Isergebirge“. Schlesische Heimatblätter11 (1911): 285–287.
Kreitmaier, J., „Die künstlerische Gestaltung“. Die Christliche Kunst. Monatsschrift für alle Gebiete der christlichen Kunst und Kunstwissenschaft 18, z. 5 (1926/1927): 144–156.
Kreitmaier, J. „Die Ostdeutschen Werkstätten in Neisse“. Der Oberschlesier 8, z. 10 (1926): 714–719.
Kreitmaier, J. „Die Ostdeutschen Werkstätten in Neisse“. Sonderabdruck aus den „Stimmen der Zeit” 111, z. 8 (1926): 1–6.
Lill, G. „Zur Einführung“. Die Christliche Kunst. Monatsschrift für alle Gebiete der christli-chen Kunst und Kunstwissenschaft 18, z. 5 (1926/1927): 133–134.
Lux, J. Ostdeutsche Werkstätten für christliche Kunst. Stimmen und Urteil. Neisse, sine anno, 11.
Muthesius, H. Ostdeutsche Werkstätten für christliche Kunst. Stimmen und Urteil. Neisse, sine anno, 12.
Muthesius, H. „Die Ostdeutschen Werkstätte in Neisse“, Illustrierte Zeitung 171 (1928): 242–243.
„Od redakcji: Neuer kunstgewerblicher Schmuck in Neisse“. Oberschlesier im Bild 18 (1927): 5.
„Od redakcji: Neisse”. W: „Schlesien, Kultur und Arbeit einer deutschen Grenzmark“, red. E. Stein, B. Salomon. Neisse, 1926, 253.
„Od redakcji: Oppeln Stadt und Kreis Einweihung des neuen St. Franziskus-Hauses in Groß-Döbern“. Oberschlesische Volksstimme 278 (1932): 6.
Osborn, M. „A. R. Zutt“. W: „Kunstadressbuch für das Deutsche Reich, Danzig und Deutsch-österreichs mitsachlicher Unterstützung reichsbehördlicher, staatlicher und städtischer Institutionen sowie von Vereinen und Fachverbänden, red. M. Osborn. Berlin, 1926, 385.
Ostdeutsche Werkstätten für christliche Kunst. Stimmen und Urteil. Neisse, sine anno, 13.
Rozporządzenie JM, kardynała Adolfa Bertrama z dn. 15 lipca 1926 r., Verordnung betr. Denkmal- und Kunstpflege in der Diözese. Kirchliches Amtsblatt des Fürstbischöflichen Ordinariats in Breslau12 (1926): 83–86.
Rozporządzenie Ojca Świętego w sprawie sztuki kościelnej. Watykan 1924.
Schell, A. „Ein Oberschlesisches Sorgenkind“. Schlesische Monatshefte 4, nr 6 (1927): 284–285.
Schelleberg, A. „Deutsche Textilkunst der Gegenwart“. Schlesische Monatshefte, 4, nr 8 (1927): 362.
„Od redakcji: Schlesisches Kunstgewerbe auf der Leipziger Messe“. Schlesische Monatshefte 4, nr 4 (1927): 188–189.
Segreteria Di Stato Di Sua Santità. Ostdeutsche Werkstätten für christliche Kunst. Stimmen und Urteil. Neisse, sine anno, 16.
Steinberg, M. „Schlesische Spitzen“, Schlesische Monatshefte 4, nr 3 (1927): 111–115.
Urbach, R. „Schlesische Textilkünstlerinnen“. Schlesien 7, nr 17 (1913/1914): 468–473.
Wilpert, J. Ostdeutsche Werkstätten für christliche Kunst. Stimmen und Urteil. Neisse, sine an-no, 19–20.
Zutt, R. A. „Ihre Ziele und Bestrebungen“. Die Christliche Kunst. Monatsschrift für alle Gebie-te der christlichen Kunst und Kunstwissenschaft 18, z. 5 (1926/1927): 140–144.
Zutt, R. A. „Um die Ethik in der Produktion. Die Mission der Ostdeutschen Werkstätten“, Ei-chendorff-Blätter für Literatur, Kunst und Wissenschaft 2, nr 4 (1925): 25–26.
Opracowania
Wagner, W. (red.). Avantgardist und Malermönch – Peter Lenz und die Beuroner Kunstschule, katalog wystawy. Städtisches Museum Engen. Galerie, 31 V 2007 – 1 VI 2007. Engen, 2007.
Bałus, W. Gotyk bez Boga? W kręgu znaczeń symbolicznych architektury sakralnej XIX wieku. Toruń, 2011.
Brilling, B. Geschichte des jüdischen Goldschmiedegewerbes in Schlesien (in Hamburger mit-tel- und ostdeutsche Forschungen). Hamburg, 1967.
Chesi, V. Struktur und Funktionen der Handwerksorganisation in Deutschland seit 1933. Ein Beitrag zur Verbandstheorie. Berlin, 1966.
Filipczyk, J. „Fabryka porcelany Reinholda Schlegelmilcha“. W: „Tillowitz porcelana. Tułowi-ce porcelit”, red. D. Emerling, J. Flipczyk, J. Zydek. Opole, 2020: 9.
Fuhrich, H. Der Heimgarten, Dülmen, 1971.
Geibel, N. Die Spuren der Mönche. Geschichten rund um die Benediktiner-Erzabtei Beuron. Meßkirch, 2021.
Górecki, P. „Matka Kościołów zabrzańskich”. Historia parafii św. Andrzeja Apostoła w Za-brzu 1354–2018, Rzymskokatolicka Parafia pw. Świętego Andrzeja Apostoła w Zabrzu ul. Wolności 196. Zabrze, 2018.
Górecki, P., Kulczyk, A. „Zapiski kronikarskie ks. Antoniego Korczoka z lat 1938–1940”. W: „«Lecz ja wiem: wybawca mój żyje». Ksiądz Antoni Korczok (1891–1941). Życie, po-sługa, męczeństwo”, red. P. Górecki, S. Rosenbaum, B. Tracz. Katowice–Opole–Warszawa, 2023.
Jakob, P. K. Richard Adolf Zutt – sein Leben für Kunst, Handwerk, Arbeit. Affoltern am Albis, 2018.
Kellner, T. Felix H. Hinssen. Aus dem gemeinsamen Schaffen. Berlin, 2000.
Kwiecień, K., Żeliwo artystyczne w dawnych Gliwicach (1796–1945). Gliwice, 2017.
Lisoń, P. „Bertholda Müllera-Oerlinghausena nieznane dzieła o tematyce religijnej”, Liturgia Sacra. Liturgia – Musica – Ars 1 (2020): 271–306.
Lisoń, P. „Troskliwy i przemożny Opiekun: Święty Józef na witrażach projektu Bernharda La-tazkiego – ikonografia i przesłanie na nasze czasy”. W: „Święci na nasze czasy“, red. K. Porosło. Kraków, 2024, 272–288.
Manthey, K. Carl Kühn 1873–1942: Kirchen für das junge Bistum Berlin. Berlin, 2021.
Morgan, D. Visual piety. A history and theory of popular religious images. Berkley–Los Ange-les–London, 1957.
Murzyniak, P. „La Poverina”. Nyskie Szkice Muzealne (red. E. Hałajko) 13 (2020): 201–203.
Ortmeier, M. „Auf Schritt und Tritt begegnen wir seiner Kunst. Zum 50. Todestag des Passauer Bildhauers Otto Zirnbauer (1903–1970)“. W: „Passauer Almanach. Chronik des Jahres 2020 zu Kunst, Universität, Natur, Theater, Musik, Kirche, Geschichte und Wirtschaft“, t. 16, red. E. Rabenstein. Passau, 2020, 84–93.
Pasierb, J. Ochrona zabytków i sztuki kościelnej. Warszawa, 1995.
Schodrok, K. „Alfred Hadelt (1879–1951)“. W: „Schlesische Priesterbilder“, red. J. Gott-schalk. Aalen–Würt, 1967, 144–146.
Seemann, A., „Rudolf Knörlein. W: Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler des XX. Jahrhunderts, t. 3, red. H. Vollmer. Leipzig, 1956, 72.
Skrzydlewska, B. „Ochrona zabytków sztuki na podstawie dokumentów kościelnych”. Archi-wa, Biblioteki i Muzea Kościelne 67 (1997): 33–40.
Stanicka-Brzezicka, K. „Przeciw kłamstwu, pozorom, namiastce i imitacji. Działalność i kon-tekst artystyczny Wschodnioniemieckich Warsztatów Sztuki Chrześcijańskiej i Rzemio-sła Artystycznego w Nysie z lat 20. XX w.”. W: „Śląsk, Polska, Niemcy na przestrzeni wieków. Studia historyczne ofiarowane Profesorowi Mieczysławowi Paterowi w osiem-dziesiątą rocznicę urodzin”, red. T. Kulak, Toruń, 2008, 320–328.
Stankiewicz, A. „From the Aesthetic Movement to the Arts and Crafts Movement”. Studies in Art Education 33 (1992), 165–173.
Starzewska, M. „Zarys rozwoju śląskiego szkolnictwa w zakresie rzemiosł artystycznych (1791–1945)”. Roczniki Sztuki Śląskiej 15 (1991): 15–37.
Toenniges, F. „Alfred Gottwald – der große schlesische Kirchenmaler aus Tarnau Krs. Fran-kenstein“. Unsere Heimat. Frankenstein Münsterberger Heimatblatt 5 (1993): 7.
Worbs, M. Quickborn und Heimgarten als ein kulturell religiöses Ereignis in Oberschlesien (1909–1939). Opole, 1999.
Worbs, M. „Prekursorzy soborowej reformy liturgicznej”, Liturgia Sacra. Liturgia – Musica – Ars 3 (2003): 297–320.
Strony internetowe
“Geschichte, Messe-Archiv”. Dostęp: 11.03.2026. https://www.grassimesse.de/geschichte/messe-archiv/1929
„Grupa figuralna – betlejemska szopka”. Dostęp: 27.03.2026. https://muzeumcyfrowe.mnwr.pl/obiekt/grupa-figuralna-betlejemska-szopka
„I liceum na przedwojennych pocztówkach i krótka historia szkoły do 1945 r.”. Dostęp: 11.04.2026. https://historia-zabrza.pl/i-liceum-na-przedwojennych-pocztowkach-i-krotka-historia-szkoly-do-1945-r/
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Wojciech Lippa, Izabela Spielvogel
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Zgodnie z polityką Open Access autorzy zachowują pełnię praw autorskich do swoich artykułów – bez ograniczeń.
Autorzy mogą deponować swoje artykuły w wybranym przez siebie repozytorium.
