O relacjach między fizyką a filozofią w pismach filozoficznych Mariana Smoluchowskiego
DOI:
https://doi.org/10.15584/galisim.2025.12.11Słowa kluczowe:
Marian Smoluchowski, fizyka, filozofia, atomizm, pragmatyzmAbstrakt
Celem artykułu jest rekonstrukcja i analiza relacji między fizyką a filozofią w pismach filozoficznych Mariana Smoluchowskiego, jednego z najwybitniejszych polskich i światowych fizyków przełomu XIX i XX w. Analizowana jest rola założeń filozoficznych w praktyce badawczej fizyków, znaczenie odkryć z dziedziny fizyki dla tradycyjnej problematyki filozoficznej, problem statusu poznawczego hipotez i teorii naukowych oraz miejsce myśli Smoluchowskiego w tradycji filozoficznej.
Downloads
Bibliografia
Chandrasekhar R., Kac M., Smoluchowski R., Marian Smoluchowski. His Life and Scientific Work, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986.
Dziekan M., Zagadnienie hipotez i teorii naukowych w rozważaniach filozoficznych Mariana Smoluchowskiego, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” 2017, nr 62, s. 7–71.
Einstein A., Uwagi do prac zamieszczonych w niniejszym tomie [w:] tenże, Pisma filozoficzne, red. S. Butryn, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1999.
Grzanka J., Filozofia przypadku w ujęciu Mariana Smoluchowskiego, „Filozofia i Nauka. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne” 2023. t. 11, s. 93–112.
Grzanka J., Między fizyką a filozofią. Filozofia przyrody i filozofia fizyki w pismach Mariana Smoluchowskiego, Universitas, Kraków 2020.
Hawking S., Mlodinow L., Wielki projekt, tłum. J. Włodarczyk, Wydawnictwo Albatros, Warszawa 2017.
Heisenberg W., Fizyka a filozofia, tłum. S. Amsterdamski, Książka i Wiedza, Warszawa 1963.
Heisenberg W., The Physicist’s Conception of Nature, Greenwood Press Publishers, Westpoint, Connecticut 1970.
Hossenfelder S., Czy Wszechświat myśli? I inne ważne pytania nauki, tłum. B. Bieniok, E.L. Łokas, Copernicus Center Press, Kraków 2023.
Ingarden R.S., Editor’s Preface [w:] S. Chandrasekhar, M. Kac, R. Smoluchowski, Marian Smoluchowski. His Life and Scientific Work, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986.
Kac M., Marian Smoluchowski and the Evolution of Statistical Thought in Physics [w:] S. Chandrasekhar, M. Kac, R. Smoluchowski, Marian Smoluchowski. His Life and Scientific Work, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986.
Krajewski W., Światopogląd Mariana Smoluchowskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Laue M. von, Historia fizyki, tłum. A. Teske, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957.
Łukasik A., O postawach fizyków wobec filozofii, „Filozofia i Nauka. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne” 2020, t. 8 (2), s. 9–34.
Morawska-Nowak B., Marian Smoluchowski – wybitny polski fizyk przełomu XIX i XX wieku, „Wszechświat” 2017, t. 118, nr 10–12, s. 303–310.
Penrose R., Makroświat, mikroświat i ludzki umysł, tłum. P. Amsterdamski, Prószyński i S-ka, Warszawa 1997.
Polak P., Byłem Pana przeciwnikiem [profesorze Einstein]… Relatywistyczna rewolucja naukowa z perspektywy środowiska naukowo-filozoficznego Lwowa, Copernicus Center Press, Kraków 2012.
Roskal Z., Mariana Smoluchowskiego ujęcie zasady przyczynowości w badaniach ruchów Browna, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” 2017, nr 62, s. 99–126.
Schrödinger E., Przyroda i Grecy [w:] tenże, Przyroda i Grecy. Nauki przyrodnicze i humanistyczne, tłum. K. Napiórkowski, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2017.
Smoluchowski M., Ewolucja teorii atomistycznej [w:] tenże, Wybór pism filozoficznych, red. W. Krajewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Smoluchowski M., Dzisiejszy stan teorii atomistycznej [w:] tenże, Wybór pism filozoficznych, red. W. Krajewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Smoluchowski M., Granice stosowalności drugiej zasady termodynamiki [w:] tenże, Wybór pism filozoficznych, red. W. Krajewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Smoluchowski M., Molekularno-teoretyczne studia dotyczące odwrócenia zjawisk termodynamicznych nieodwracalnych i powrotu stanów anormalnych [w:] tenże, Wybór pism filozoficznych, red. W. Krajewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Smoluchowski M., O pewnych brakach w uzasadnieniu prawa entropii oraz równania zasadniczego Boltzmanna w kinetycznej teorii gazów [w:] tenże, Wybór pism filozoficznych, red. W. Krajewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Smoluchowski M., Przedmiot i zadanie fizyki [w:] tenże, Wybór pism filozoficznych, red. W. Krajewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Smoluchowski M., Zarys najnowszych postępów fizyki, odbitka z „Muzeum”, Lwów 1907.
Smoluchowski M., Znaczenie nauk ścisłych w wykształceniu ogólnym [w:] tenże, Wybór pism filozoficznych, red. W. Krajewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Teske A., Marian Smoluchowski: życie i twórczość, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955.
Weinberg S., Sen o teorii ostatecznej, tłum. P. Amsterdamski, Zysk i S-ka, Warszawa 1994.
Wróblewski A.K., Historia fizyki od czasów najdawniejszych do współczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
Wróblewski A.K., Historia fizyki w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Galicja. Studia i materiały
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
